Written by
Dr. Mahminga Sailo Waggin’ Tails
Bawngkawn

2019-nCoV : Hrikhmi inlar thar mek hi!

Chanchin thar luahtu
Tunlai khawvel chanchin thar luah khattu pakhat leh hriselna lama thawktute tiralkheltu ber pakhat chu China ram Wuhan aṭanga natna inlar thar Coronavirus hrileng hi a ni. January ni 27 tuk thlengin he natna vang hian mi 80 chuangin nunna an chan tawh a, mi 2,700 aia tamin he natna hi an vei mek tih a finfiah tawh a nih bakah, mi 1,000 chuang chu he natna vei thei mai tura rin an ni. 

China ram mai ni lovin, China aṭanga USA-a zin haw America mi 3 ten he natna hi vei tharin a bik taka enkawl mek an ni a; a tuk lawkah mi 2-in an vei tih finfiah belh a ni bawk. He hrileng hi hluar zawk zel tura rin niin, ram dang pawh a la fan zel a rinawm avangin mi thiamte leh ram hruaituten mutmawh hnarmawhah an nei mek a ni. 

Hrikhmi Lallukhum!
Coronavirus-te hi kum 1960 chho vela hmuhchhuah niin, hrikhmi enna khawl (Electron Microscope)-a en a, an taksa huala bawmtu taksa peng nen pianhmang landan lallukhum ang tak mai an neih vanga an hming pawh hi phuah an ni. Mihring leh ran vulhah natna an thlen thei ve ve a. A tlangpuiin mihring bikah chuan hnar leh hrawk bawr velah bu khuarin; hritlang, hnar ping leh hahchhiau te an thlen. Hrikhmi hlauhawm leh buaipui ngai an ni ngai meuh lo fo. Kum upa lam te, hirselna pan deuh leh lung lam ṭha lote tan erawh Coronavirus hian thawkna dawt leh chuap-ah te bu khuarin natna khrihkhan tak an thlen thei thung. 

Engtia irh chhuak leh nge a nih?
Coronavirus hian natna khirhkhan an thlen meuh lo kan tih rualin hrikhmi huatthlala a nihna erawh chu, an chenna leh nun khawchuahna azira insiam danglam ve zelin hrileng rapthlak tak an thlen thei thung si. Hei vang tak hian hrileng pawh hi a hluar thutna chhan a ni thei. Tlang hrileng, awmna satliah ang maia ngaih ni si, rin aia natna ṭihbaiawm tak lo ni thei an ni lawi si a nih ber chu! 

Hetiang taka hrikhmi inthlak danglam thei an nihzia lanna chu - kum 2003 khan, Severe Acute Respiratory Syndrome (SARS) hrileng vangin min 774 laiin nunna an chan a. SARS natna hi Civet Cat aṭanga mihringa kaichhawn a ni. Kum 2012 khan Saudi Arabia, Middle East, Affrica, Asia leh Europe hmun ṭhenkhatah Middle East Respiratory Syndrome (MERS) tih hming vuah hial khawpa inlarin mi 858 lai nun suattu a ni bawk. MERS natna erawh Dromedary/ Somali Camel aṭanga mihringin an kaichhawn a ni thung. 

Nikum December thla aṭanga hritlang awmna natna enkawl dam mai theih loha ngaih, kumin January thla tir thlengin chu tlang hrileng chuan punlun lam pan zel zawkin, nunna chan an awm zel tak avangin, WHO chuan zir binga finfiahin, he natna hrikhmi hi mihring taksaa Coronavirus zinga la finfiah ngai loh, ziarang thar nei a nih vangin, 2019 Novel Coronavirus (2019-nCov) tiin an vuah a ni. 
Mi thiamten he natna rawn irh chhuah dan hi finfiah tumin an bei nasa hle a. Bak (Bat) ei thin Rul (Snake) aṭanga hrikhmi hi insiam danglam a, mihringa natna thlen thei tura ngaihruatna a awm laiin, a dik ngei a ni tih erawh sawi theih a la ni lo! 

Ranvulh tan a hlauhawm em? 
A bik takin mihring chenpui Ui (Canine Coronavirus) leh Zawhte (Feline Enteric Coronavirus) hian Coronavirus natna an vei ve ṭhin a, natna inkaichhawn awlsam leh darh chak tak a nih vangin hridanna pawh a awm a ni. Mihring ang lo deuhin, ui leh zawhte taksaah erawh an rilfang chhungah Coronavirus hian bu khuar zawkin, thawkna lamah harsatna thlen ve zauh thei mah se, luak leh kawṭhalo vanga chaw thlah leh taksa chauh a thlen ber ṭhin. A hun taka enkawl chuan natna enkawl dam awlsam tak a nih laiin, enkawl thuai an nih loh erawh chuan ran damlo chu taksa chauh luat vangin an thi mai ṭhin. 

Chuvangin, tuna natna hrileng hi kan ran vulhte tan hlauhawm lovin lang rih mah se, tlang hrileng laka an him zawk nan a hun taka hridanna pek leh an taksa hriselna tur an mamawh kan ngaihtuahsak erawh a ṭha. 

Kan zaa hriselna
Khawvel kan chen chhunga pawi­mawh tak chu kan zaa hriselna (one health) hi a ni. Hemi awmzia chu : kan chenna leh a vel, kan ranvulh leh mihringte hrisel tlan theihna tura theihtawpa fimkhur leh awmze neia kan khawsak a pawimawh. Kan ram ngeiah pawh sik leh sa inthlak danglam dan a hluar tial tial a, ram leilung nih danphung zawi zawiin kan tidanglam lo thei si lo.

Tin, ranvulh chungchangah pawh a chi ṭha leh changkang zawk duhin kan ram chhung mai ni lo, ram pawn aṭangin kan la lutin, ei leh in tur thlengin awlsam takin ram dang aṭangin ka chaw lut ni tin a, kan uar telh telh niin a lang bawk. 

Natna hrik khawvela awm sa te pawh, an nun khawchhuahna turin theihtawp chhuahin an inher rem ve zel lo thei si lo. Chuvangin, kan hrisel zawk zel nan kan chenna leh avel vawng thianghlim a, ranvulh leh ran chenpuite hriselna ngaipawimawh zelin, kan taksa tana ṭha tur ei leh in thianghlim leh hrisel nei turin theihtawp chhuah zel ang u. Pathianin ṭha a tih ang taka a siam kan ni si a. 

Fai leh thianghlim a pawimawh
World Health Organization chuan 2019 Novel Coronavirus hrileng laka kan him theih nan hetiang hian thu chhuah an siam a. Kan tih fo ṭhin ni mah se, fimkhurna min pe thartu atan hmang ila - 
n    Ei leh in hma leh hnuah sahbawn nena fai taka kut sil.
n    Khuh emaw hahchhiau reng rengin kutphaha hmui leh hnar hupin, kut silfai zel tur.
n    A theih hram chuan hritlang leh khawsik vei lai hnaih loh a him, taksa hriselna a inchen loh vangin natna kan kaichhawng awlsam thei. 
n    Khawsik, hritlang leh thawk harsaa inhriat chuan a rang thei ang bera doctor rawn leh a ṭul anga inenkawl tur.
n    Ran talh tur hrisel lo khawih emaw hnaih loh ni se. Sa talh leh ran nunglai zuara, eizawnna atana hmangte phei chu fimkhur lehzual a ṭha. 
n    Sa hmin chiang lo ei loh tur. Bawnghnute chhuan so loh emaw sa hring khawih pawn, thianghlim leh fimkhur taka buaipui ni se. 
n    Taksa nuam sam lo leh hritlang awmna vei laiin zin pumpelh a him. Zin a ṭul pawn hnar, mit leh ka vel kut fai lova tuai chhen te chin loh ni se. 
Insawithaih lo ila... 
Inbiakpawhna a awlsam tawh avangin, mobile phone hmanga thu dik lo leh thil thleng dik lo inhlan chhawn ching lo ila. 2019-nCoV vanga nunna hlu tak chan tawh leh vei mek an awm laia, mi tihralkhelna atana video dik miah lo, ‘he natna vanga thi hi a ni’ tih ang te thawn darh leh insawithaih ngawt te ching lo ang u. Chutih rualin, khawvel changkang zelah inkalpawhna a awlsam tawh vang leh nantna inkaichhawn awlsam a nihnaah erawh chuan rilru fim tak puin fimkhur ila, a hahdam ber ang.