Written by
P.C.Lawmkunga
INDIAN ADMINISTRATIVE SERVICE (IAS)
Mizo te hi kan ṭhang chak viau mai, a tih theih awm e. India ram indan hnu kum 70 vel kal taa khawhawi la zau lo tak khan vawiinah chuan khawvel changkanna engkim mai kan nei chho ve ta a. Arpui mei ang em chuan rual pêt pêt lo mah ila, a thleng sangate chuan an thleng sang ve ta hle. Lehkhathiamna, in leh lo leh politics lamah pawh tualchhung maiah kan inkhûrkhung ta bik lo. Chung kan hmasawnna zinga pakhat chu civil service lama kan mit a rawn meng ve ta kha a ni ngei ang.
Kan Mizopui ngei Lalkhama leh P.Rohmingthanga ten kum 1959 leh 1961-a IAS an rawn sual thlûk aṭanga vawiin thlengin Mizote hi All India Service leh Central Service Group I leh II ahte pawh tam tak kan inphûm ta hi a ni. Lût hmasaten min chawlhsan mek laiin ṭhangtharin ṭan an rawn la mek zel a, a lawmawm hle. Tunlai tak erawh hi chuan kan kang chat deuh emaw ni tiin kan hotute leh thil ngaihtuah chik mite rilru erawh a buai deuh niin a lang a. Hei pawh hi rei lote-ah ngai kan awh leh thuai beisei ila.
Civil Service chungchang kan sawia kan rilru-a lo lang hmsa ber chu he India ram pum huap tur Civil Service, I.A.S. siam tura hma latu mi ropui, India mi chak (Iron Man of India) an lo tih hial Sardar Vallabhbhai Patela (1875-1950) kha a ni. India ram zalenna sualtute zinga a thawh hlâwk ber zinga mi, mi huaisen (fearless son of a fearless father), amah vanga vawiin thlenga India ram hi inpumkhat thei kan ni. Tunge India ram PM hmasa ber tur tih an bûk lai pawha Nehru khing phatu a ni.
India ram indan dawn khan British Sawrkarin a awp ram British India kha a lo zau lutuk lo. A zatve deuhthaw 40% chu mahni-a ro inrel Princely States 565 zetin an luah a ni. A mihring pawh 23%-a tam an ni. Chutih laiin British India hnuaiah chuan states 17 chauh an awm thung. Heng lal te hi British khua leh tui ‘British subjects’ an ni ve lo va, mah se inhriatthiamna avangin British Sawrkar khan thuneihna suzerainty thui tak an nei a, lal ram lian bik 175-ah an aiawh Political Agent leh Resident te an va dah ve ṭhin. Khatia India a lo indan dawn khan heng lal ram te hian an duh chuan India emaw Pakistan zawm emaw, a nih loh leh inla hrang thei tur dinhmunah dingin an inhria a, British India chhunga an awm ve loh avangin an ngaihdan chu a dik thawkhat viau mai. Mahse Sardar Patel-a Dy. P.M. leh Home Minister chuan chu chu a remti hauh lo mai a. Khang lal ram zawng zawng kha India zalenna hnuaiah an lut vek tur a ni tih chu a thupui a ni bur mai a ni.
Tichuan thiam takin, a chang chuan vau leh tihṭhaih titihin, a chang chuan tharum thawh deuhthaw hialin khâng lal ram kha India-a hui luh vek a tum a. Lal ram tam tak awlsam te-a a lak luh theih laiin lal ram lian deuh Hyderabad, Bhopal leh Travancore te chuan independence an lo thlang a, India rama beh an lo tum hauh lo mai a. Mahse Sardar Patela chu an ngam chuang lo va, amah vang hian India zalenna hnuaiah an lut ta vek a ni. Vawi khat pawh Orissa khawpui pakhat Cuttack-a Maharaja ho inkhawmnaah Maharaja pakhat khan, “Ka mipuiten an duh...” a tih laiin Sardar Patela chuan ring zetin, “I mipuite an ni lo, ka mipuite an ni, ka kutah dah mai rawh” a lo ti hmiah mai a ni. Khitiang khian India ram lal zawng zawng chu buaina awm lovin India hnuaiah a hnûk lut vek a, vawiin thlengin harsatna a awm lo. Jammu leh Kashmir pawh kha khawih tel se chuan vawiina kan buai nuaina hi a awm lo vang, an ti. Mahse J&K kha PM Nehru-a kutah an dah deuh tlat mai a, kan heti ta niin an ngai.
Chutiang mi huaisen leh rorel thiam chuan vânneihthlâk takin civil servce pawimawhna hi a lo hre chiang em em mai hi India ram vanneihna a ni tak meuh mai. British kut aṭanga India mite kuta rorelna a awm dawn chuan civil service ṭha tak permanent executive neih ngei kha tih mâkmawhah a ngai a. Khatih laia India ram rawn enkawltu ber Secretary of State, (British India enkawltu Cabinet Minister) London-a mi khan Indopui pahnihna chhuanlamin Indian Civil Service (ICS) lak kha a rawn titawp ta mai a. Chutia India kuta thuneihna hlan a nih dawn laia civil service lak tih tawp rikngawt chu Patela ngaihdan a ni dêr lo mai a. A aiawhtu tur civil service chu I.A.S. hming puin a rawn nawr chhuak ta a ni. Hetih lai hi Interim Government-ah Home Minister a nih lai a ni. Mahse mak tak maiin (tunlaia Mizote zinga ngaihdan chi khat ang deuh hian) Chief Minister ṭhenkhat khan khatia All India Service neih kha an lo duh mang hauh lo mai a. Anmahni thunun theih loh tur khatiang officer rual ai chuan anmahniin an lak ngei State Civil Service Officer te kha an lo duh a lo ni a. Mahse Patela chu an hneh ta chuang lo. Kum 1949 October 10th khan Constituent Assembly hmaa thusawiin, “All India Service rinawm tak, mahni ngaih dan sawi chhuak ngam in neih loh chuan India hi a ral ang. All India Service hi in thai bo chuan ram pum hi a buai nuai mai ang” a lo ti tawh a ni.
Tichuan India indan hma thla li, kum 1947 April 21st ah chuan IAS Probationers hmasa ber te chu Patela- chuan a chher chhuak ta a. “ICS hun a liam dawn ta a, a aiah IAS a awm ang a, ram dang mi kut aṭangin thuneihna chu an kutah a awm ang” a ti ta hial a ni. Civil Service-ah hian rinna a nghat hmiah ngam a, amah ngeiin, “Ka Secretary hian ka ngaihdan kalhin a ziak thei. Chutiang zalenna chu ka Secretary zawng zawngte hnenah ka pe a ni. Ngaihdan tlang tak an sawi hian ka haw ngai lo” a ti mai a ni. Patela hian a hnena file dah chhoh hi a chhiar ngai lova sawi a ni a. A Secretary-in a han chhiar chhuah sak a, chutah thutlûkna a siam mai ṭhin - hei hian civil service officer te a rin tawkzia a tilang hle.
Vawi khat pawh a zin bo hlânin thu hmanhmawh zet mai hi a Secretary Ianger-a chuan tihfel tur a nei a. (Hei hi HVR Iyengara ICS -1939 a ni em tih ka finfiah thei lo). Patel-a leh PM te an zin bo bawk si a, amahin thu a lo titlu ta mai a. Patel-a a lo haw chuan Iengara chuan a thiltih dan chu a han hrilh a, Patela chu lungawi vak lo mah se mihringin tihsual kan nei thei fo tiin Iengara chu rilru hah lo turin a hrilh a. Atuka Cabinet an han
ṭhut chuan Patela chuan Iengara thil lo tih chu ama thutlûkna ang chiahin a ṭan tluan chhuak parh a ni. Tunlaia kan boruak nen chuan a inang meuh ta awm lo ve.
Mizo te hi tun hma chuan kan tlangmi puite zingah All India Service chher chhuak tam bera sawi kan ni ṭhin, hnam dang pawhin min chhoh en lai kha a awm ve a. Khâng lai kum 1970 chho vel te kha chuan kum khata mi pali IAS-a tling kum te pawh a awm chho a nih kha. Sawi tawh angin vawiinah chuan kan lang khât ta deuh pharh mai a. A chhan chu eng pawh ni sela, kan intuai thar leh a
ṭha khawp mai.
ICS kha London-ah chauh exam theih a ni a, chuti chung pawhin India mi an tling ve fo tho mai. Subhas Chandra Bose (1921), KPS Menon (1921), BK Nehru (1934) leh L.P Singh Assam leh Manipur Governor leh Home Secretary ni ta (1931) leh a dang 30 chuang te. Tûnah India ram ngeiah ICS aiawhtu IAS exam-na kan bei thei tawh a, tling ve naran mai ni lova tribal quota hial zuan khûma kan tlin ve hi a hun viau tawh a ni.
(He thuziak hi, Sardar Vallabhbhai Patel, The Man Who Unified India, Balraj Krishna ziak-2012 a mi behchhana ziak a ni e.)
P.C.Lawmkunga