Written by
Lalchhandama Colney

Ram rethei?

Kan dinhmun - Kan eco­nomy hi 16.24%, 2004-05 to 2015-16 velin a ṭhang a, mah se hei hi trade, hotels, etc. aṭanga chhiah lakna a ni. Buhfai hi 60,679, M.T. (2015-16) khan kan thar a, hetih lai hian thla khata Mizoramin a mamawh zat chu 130,000 qtls (average) a ni. Industry, factory etc. han tih tham kan nei lova, mamawh hi lakluh deuh vek a ni. 

Mau kan ngah hle a, a raw-in kan thawn chhuak ve nasa hle. Tun lai hian oil palm kan uar thar a, silk-maimaw pangang vulh lam pawh kan uar thar zel niin a hriat; a fuh viau mai thei. Zirna lamah hian University 4 nos kan nei a, medical college pakhat leh RIPANS kan nei bawk. Mi tam berin eizawnna kan neih chu lo neih a ni, mah se anhnah tih vel lo chu ram pawn aṭanga kan lak luh a ni tlangpui. Kham khawp kan thar thei lo a nih ber chu. Hetiang a nih avang hian kan economy ber chu sawrkar hnathawh hi a ni mai em aw a la tih theih. Ṭawng mawi lo ni lo sela, chawmhlawm state kan nih ruala kan hming ṭhat ve na riau chu literacy percentage-ah hian a ni tlat. Hei pawh hi mipui kan tam lem lo a, ṭhenkhat tan chuan ho mai mai a tih theih bawk. 

Ram dang chanchin - Punjab lam te han sawi tum dawn ila. Mipui awm zat hi 2.8.crores (2012) a ni a, an eizawnna pui ber chu loneih a ni. Buh leh balah hian an ropui hle a, state pum GSDP-ah hian 28.13% (2013-14) lai an thawh a ni. Tun hmaa green revolution an tih loneih lama harhtharna a ni mai ang chu, hun lai pawh khan anni chu India ramah hmahruaitu an ni. 

Kan hriat lar leh deuhna tur pakhat chu Golden Temple khu a ni. Hel hovin inkhuar nan an hmang a, sipaiin tank-te nen an luh chhuah ta a nih kha. Sakhaw hmun a ni a, mi rilru a dam zan lote pawh a ni ve ang, kha tih laia P.M. Indira Gandhi kha a tualthi ta nghe nghe a ni. University hi private nen 26 nos lai an nei a, medical college pawh hi 30 nos private leh 10 nos govt., Engineering college pawh hi 30 nos. govt. leh 30 nos private an nei. Anni nena tehkhin chi chu kan ni lo, an awhawmlohna lai riau chu ruihhlo tawlh rukna kal kawng ber an ni a, ruihhlo ngai (drug eddict) an ngah hle. An intodelh a, tun hma chuan buhfai pawh hi an ni hnen aṭang hian kan chawlut ber ṭhin. 

Ram hruaituten mawh an phur - Ram ṭhat leh ṭhat lohah tunge mawh phur ti ta ila, hruaituten kan ti lo thei lo ang. China ram te han thlir ila tuna an hruaitu, Xi Jinping khian kum 2013 aṭang khan ro a rel a. Mirethei vaibelchhhe tel teh meuh mai zu han khai chhuak tawh a. Tunah chuan khawvela ram ṭhang chak ber, U.S. pawhina a el rap rap a ni ta tlat mai. A ṭhat em avangin an ram dan ina President term bithliah a neih pawh an siam danglam phah hial a ni. 
Israel ram te han thlir leh ta ila. Tun hma chuan thlaler ramro rire a ni deuh mai, mah se vawiinah chuan keini ram (India) thleng thlengin an loneih dan kan lo copy ta a nih hi. Ram chhung lam, Bihar te, 2004 hma lam kha chuan state changkang lo, rethei tak an ni ṭhin. Nitish Kumara’n ro an rel aṭang chuan an kang zawt zawt mai a nih khu. Mynmar ram han sawi kai leh ta ila. An ram a hausa, mah se an retheiin an hrehawm em em, rorelna a dik lo a ni.Tun hnuah Aung Sang Suki pawl te an han sawrkar a, pem chhuak tawh te pawh an pem lut leh ruih ruih anih khi. 

Mipuite pawn tih tur kan nei - Mi kan inang lo a, ṭhenkhat chuan Minister te, MLA te, thil dila nawr chiam chiam te, nawr dan chi dang danga nawr ṭhin kan awm. Heng hian a hruai kawi theiin, kawng ṭha lo a zawh tir thei a ni. Department hotute kan han dawr danah pawh a ṭhen te hi chu kan thiang zau mah mah ṭhin lo maw aw, a tih theih. Kan dawr ang a, kan duh ang thil te pawh kan dil thiang alawm, mah se over deuh hlek te hi awm ve in ka hria, in ti ve em aw? Ram chhung hna lian hote contractor-ten an thawk ṭhin a, an hnathawh ṭhenkhat chu sawi laih laih tham te pawh a awm, hlep tum lutuk pawh hi a ṭha lo mang e. 

Sumdawng, dawrkaite kan hnaah kan rinawm a ngai, hlep nei tawk a kan tih chuan a tawk alawm, hausak i hmanhmawh lutuk lovang u. Kan inchhuih palh hlauh zawk ang e. Kut hnathawk inti ṭhenkhat chuan a thlawna dawn, ṭanpuina etc. beisei reng rengin an hun an hmang ṭhin. Mipui pawh hi kan rinawm ve a ngai, ram ṭhanmawhbawk kan ni ve thei tho a ni. 

Ti hian tlang han kawm dawn ta ila. Kan pi leh pute hun lai chuan intodelh em em, tun hnuah erawh kan letling ta hlauh. Eng nge a chhan ni ang, sawi tur tam tak a awm thei ang, eng pawh nise, vawiinah chuan kan thil tih dik loh leh rilru ṭha lote paih bo vek ila, thil ṭha leh dik pianthar tir ila. Tichuan, kan zotlang ram nuam hi chhawrpial run i iang e, kan ti leh thei mahna. Ram rethei kan ni ta si a. 

Lalchhandama Colney