Written by
Engkima Chawngthu
Chhiahtlang

Independence Day pualin...

‘British-in chumi khami kumah min awp ṭan a; chumi khamite khan zalenna an sual a’ tih lam sawi chiam chiam a ngai tawh lo a. Chutiang lam ai chuan eng vangin nge independence hi ngaihhlut a nih a, eng vangin nge mahni hnam hmangaihna hi a lo pian ve ngawt, tih lam hi chhui tham a ni deuh zawk mah. 

Mihringte hian nihna (identity) hrang kan nei ṭheuh a (mimal identity leh group identity-in a hrang leh a), chu kan identity, kan danglambikna chuan midang lak ata min thliar hrang a. Identity danglam avanga thinlung put hmang lo danglam ta hian khawimaw lai ram bial khat chhunga mihring chengte chu ram bial dang nen a tidanglam a. Entirnan: Asia khawmualpui ram bial vela mihring chengte leh Europe ram biala cheng mihringte thinlung chu thil tam takah a danglam hle ang. Ram bial rilru put hmang te, pawl rilru put hmangte a piang thei tihna a nih chu. 

Chutiang a rilru leh thinlung lo dang­lam hret hretna chuan khawvelah indona te, inawpna te, in nghirnghonate a thlen châwk a. Mahni pawl identity emaw mahni ram bial khat identity kan dah chungnung fo ṭhin. ‘Kan ram tan, kan hnam tan tih thinlung hi awlsam taka put mai theih, thil harsa lo tak mah se tihpuitlin har zet si a ni. Mahni ram tan bik, mahni pawl bil tan chauha ngaihtuahna seng, mahni hnam ṭanghma hai ran chunga inpumpekna thinlung - chutiang thil kan inhuamna leh kan inpek bikna thinlung (feeling) hi nationalism ti ila, a lehlin dan dik tak zawng a ni hauh lo ang; nimahsela a nih tur lam, ka sawi tum lam kawk ber tur a ni. Chu nationalism chu engtik lai aṭanga lo piang chhuak nge, khawi hmun aṭanga lo inṭan nge tih sawi dik fak a harsa tawh hle ang. Mi ṭhenkhat chuan Europe hi a lo inṭanna a ni e, an ti teh châwk a. 

Europe sawi takah chuan German philosopher Fichte chuan nationalism laimu chu ṭawngah a innghat a, ṭawng hian hnam a tipumkhatin, ram ri (boundary) pawh ṭawng hmanga siam leh rinkual fo a ni e, a ti a. Chumi avang chuan kan ṭawng ang hmangtute chu kan kawmngaihin hnam dang chi dang ai chuan kan ngaina bik a ni rêng a. Chu nationalism (Fitchte ngaihdan) innghahna lungphum chu ṭawng a nih chuan vawiina kan hman mêk Independence Day-ah hian keini Mizo chauh ni loin India hnam peng chi hranghrang India tana ‘nationalism feeling’ nei ngai hauh lo leh nei thei hauh lo kan kat nuk dawn tihna a ni. A chhan chu ṭawngah inpumkhat miau hlawm hek lo le. 

Nimahsela, helai thingtlang cheng­kerek leh awi bak-ba-hai mai maiah pawh India flag an zar pharhin, urhsun tak taka sipaiin an han salute ṭhak hmuh a, National Anthem (Jana Gana Manasak) in a zawm tawh chuan Jana Gana Manain a kawh tum hrethiam eih lo mah ila thinlung hi a hneh ve êm êm a. Khawng zetin kan han ding ve thawr a, lairil a fan a, eng feeling emawni zawng kan lairilah hian thawk a awm ve chiang a ni. Chu chu nula leh tlangval inngaihna feeling a ni lo a, khawtlang lunglen a ni lo a, sakhaw lama tuihalna lunglen phei chu a ni lo lehzual. Pawl identity tan, hnam identity tan, ram identity tan, India (Bharat) identity tana lunglenna a ni ngat mai - chuti a nih chuan ‘Fichte kha a dik tluantling lo’ a tih ngam sak mai le. 

A nih loh leh ‘nationalism’ chu eng ber chuan nge sawifiah zo ta ang le? Tualvungi ko tura Vahui an tir ang deuh khan Prussian lal King Frederick William III (1797-1840) chuan a rorelna puibawm turin leh nationalism feeling ko haw leh turin a hunlaia philosopher hriat hlawh tak Hegel a sawm a. Hegel chuan a tih hmasak ber chu Europe-a nationalism feeling tluchhe mek, keh darh mek, zalenna meipuiin a chhem alh hluah hluah chu ṭhiat hauh si loin, meialh rawng thlak a tum ta a ni. 

Hegel chuan Fichte ang lo deuhin, nationalism chu ṭawng chauh a ni lo e, group identity te a pawimawh tel a, ram tipumkhattu ber chu spirit a ni e a ti khauh mai. Spirit chu enge tih hriat leh hmasak a ngai ta. Spirit chu a sawizelnaah thisen (blood) nen inzawmna nei anga sawi a ni lehzel mai. Entirnan: Indian thisen kai, British thisen kai. Chu chauh a la ni lo, ram tipumkhattu, ramte zawm khawmtu chu hmelma thuhmun neih te, indona muala 
ṭan dunnate a ni a ti leh zel a. Chumi aṭang chuan ngaihtuahna thuhmun a lo piang thei a, chu ngaihtuahna thuhmun (feeling) chu nationalism-ah muangchangin a inlet thei a ni a ti ve hlauh thung. 

Chuti a nih chuan Hegel ngaihdan chu Fichte ngaihdan ai chuan kan ram, India ram pumpui thlirin a pawmawm ta zawk viau mai. Hnam peng tam tak kan awm a, zia a danglam a, ṭhenkhatin bum phakar lamah degree sang tak nei awma mawi, ṭhenkhat tlawmngaihna ringawt buaipuia thil dang theihnghilh, ṭhenkhat mahni ṭawng chauh chawi san tum, ṭhenkhat mahni culture ropui bera chhalin ram pumpui luahlan tum te pawh an bang chuang lo. Chutiang inpawlh nuai chuan hmelhma thuhmun (British) kan lo nei tawh ṭhin a, chu kan hmelhma thuhmun chu kan lo bei fo tawh reng a (War of Independence 1857 ang te), chung kan beihhonate chuan mi a tipumkhat a, India ram kan tih hi kum 1947 ah a lo piang ta a ni. 

India-ah chuan lawmna famkim hmu vek lo mah ila kan hlim tlang ve bawk a ni ngei ang, vawiinni thleng hian National Anthem hian mi a la chiahpiah hneh emai. Kan ram North East India zinga a tlaberh berte zingah pawh ‘happy independence day’ tiin thuziak te kan in thawn tak lawm lawm a. Hegel ngaihdan piah lamah kan in lung rual chhan chu hmelma thuhmun kan neih vang chauh pawh ni tawh loin duh thuhmun, India ram chawisan, kan tum ṭheuh tawh niin a lang. 

Zophai ramri buainaah kan lo khu ve ruai a, eng tak tak phei chu kan ti kaw ve lo nain ṭhuthmunah kan lo in sawh ve chiam chiam a. 6 November, 2018 a Hnam Hnatlang koh a nih khan nawr luih leh phut luih ngai hauh loin thawh chhuah kan hreh lo tlang a nih kha. Hmelma thuhmun han neih meuh chuan khatiang ang reng reng kan inzawm khawm ṭhat kha kan hnam (zofate) history-ah hian a awm pawh ka la hre ve lo (kan la naupang bawk a). A boruak a han rei deuh hnu phei kha chuan a Gorkha ang zawng te, a Muslim ang zawngte hialin thuchhuah (press statement) an chhuah chuai chuai a. Zofate tan tha/ kutthawh an hreh lohzia an auchhuahpui hlawm hial a nih kha. Hemi chung changah phei chuan MNF partyten a duh duh kan hnamah kan pawm an tih ṭhin hi chu ennawn deuh a ngai hial maithei a ni. 

Kan hnam kalphung zawm a, a duh duh kan nunphung zawm ve apiang kan hnamah han pawm ngawt kha a fuh ber lo thei tlat. Thisen (blood & spirit) hian pawimawhna chin a nei ve bawk e. 
Happy Independence Day to you...

Engkima Chawngthu, Chhiahtlang