Written by
RC Thanga Senior Advocate
CABINET THUREL leh CONSTITUTION A INKALH
July ni 8, 2019-a MNF sorkar Cabinet ṭhukhawm chuan, ‘Cachar Inner Line 1875 kha Mizoram - Cachar ramriah a pawm’ tih tarlan a ni. Parliament erawh chuan, The State of Mizoram Act, 1986 Section 3-ah State of Mizoramin a huam chin chu ‘North-Eastern Areas (Reorganisation) Act, 1971, Section 6-in a tarlan chin kha a ni’ tiin a tarlang a. Hei hi India sorkar leh MNF inbiakremna thuthlung (Memorandum of Settlement) Paragraph 4.3(I) ang chiah kha a ni. Constitution First Schedule (23)-ah pawh hei chiah hi Mizoram State ramri a ni tih tarlan a ni. He State of Mizoram Act, 1986, Section 3 leh Constitution-a tarlan te hi India sorkar leh MNF te inremnain a hrinchhuah a ni.
The North-Eastern Areas Reorganisation Act, 1971, Section 6 chuan, ‘U.T of Mizoram huam chin chu, Assama district pakhat a nih lai, Mizo district-in a huam chin kha a ni’ tiin a tarlang. Assam-a kan awm lai, Assam district pakhat kan nih laia kan ramri chu Lushai Hills district Inner Line, 1933 khan a siam vek a. Cachar nena kan ramri, Tripura nena kan ramri, chhim thlang lamah Bangladesh, chhim leh chhakah Myanmar leh hmarchhak lamah Manipur leh hmar thlang lamah Cachar nena kan ramri he Lushai Hills district Inner Line, 1933 hian a rin fel vek a ni. Cachar nena kan ramri pawh he 1933 Inner Line hian fel takin a rin nghal vek a ni. He 1933 Notification lo hi Dan dinglai dang a awm lo.
Ngun taka kan chhui chuan, he North-Eastern Areas (Reorganisation) Act, 1971 Section 6-in ramri a sawi leh the State of Mizoram Act, 1986, Section 3-in a sawi hi thil thuhmun, Lushai Hills district Inner Line, 1933-in ramri a kham hi a ni tih a chiang, a dang a awm thei lo. He Cachar Inner Line 1875 leh Lushai Hills Inner Line, 1933 kalna hi a inpersan em em a ni. Cachar Inner Line, 1875 hi British sorkar khan kum 1878 khan a siam ṭha (amend) nghe nghe a ni. Kan sorkar Cabinet meeting thurel nge lal ang a, Constitution tih lam a ni ta tlat mai - khirh tak a ni.
Mizoram - Cachar ramri lai, kan buai fo nalai, 1933 Inner Line-in a tarlan dan (ramri kal dan) Mizo ṭawngin lo tarlang ta ila. Hmar chhak lam aṭangin khawthlang lam panin a rawn rin thla a ni. Hetiangin:- ‘Ruanding lui leh Barak (Tuiruang) infinna aṭangin ramri (inner line) chu a inṭan a. Ruanding lui chu a zawh chho a, Lungkulh lui nena a infinna thlengin a zawh chho a.
Lungkulh lui chu a hnar kin thlengin a zawh chho a. Khawthlang lam hawiin tlang a tan liam a, Teirangnek lui fintu luite kam ding lam a man thla a. Teirangnek chu a zawh thla a, Sonai lui nena a infinna a man a. Helai aṭang hian ramri (inner line) chu chhim thlang hawi zawngin a kal a, Sonai lui zawh chhovin Suanglawn lui nena a infinna a man a. Suanglawn lui chu zawh chhovin Bagh Khal lui nena a infinna a man a. Bagh Khal or Tuisen lui chu a zawh chho a, Saipum khaw ram tawh bul aṭanga hnar nei rawn fintu luite lian ve tak chu a zawh chho a, Bongkong tlangdung a man chho a. Chu tlang chu a tan liam a, Teidu lui a man a. A zawh chhuk a, Rukni lui nena a infinna a man a. Chuta ṭang chuan hmar thlang hawi zawngin a kal a, Dhalai lei (bridge) a zu man a. Chu chu Aijal-Dwarband kawng mel sawmriat leh furlong khat a ni.
Tin, helai point hi Hailakandi sub-division leh Cachar district leh Lushai Hills inrinna (tri junction) a ni. Chu Dhalai lui chu a hnar lamah a zawh chho ta zel a, a hnar kinah a sahmul ṭhenah a tan liam a, Chhimluang lui a man a. A zawh thla zel a, Barun Chara lui nen a infinna a man a. Barun Chara lui chu a zawh thla a, Hmarluang lui te nena a infinna a man a. Chu luite chu a hnar lamah a zawh chho a, a hnar kinah Bairabi tlangdung a man a. Bairabi tlangdung chu tlak lamah tan liamin Bairabi lui hnar a man a. Bairabi luite chu zawh thlain Dhaleswari/ Tlawng lui a man a. Tlawng lui chu a hnar lamah a zawh chho a, Pakwa lui (Teirei lui) nena a infinna a man a.
Teirei lui chu a zawh chho a, a vei lam aṭanga rawn fintu lui, a pahnihna leh a lian zawk chu a man a, a hnar kin thlengin a zawh chho a. A hnar kin aṭang chuan tlangdung (hmar lamah) a zawh phei a (Hriphaw khua leh Kolalian paltlangin) Chatarchura Peak (thir phun tlang, ft 2071-a sang) a man a. Chuta ṭangin khawthlang lamah Langai lui (Langkaih lui), Sylhlet district leh Lushai Hills (Assam) leh Tripura ramri intawhkhawmna (tri junction) a man a. Tin, chulai point chu Medli Cherra (Medili lui) in Longai/ Langkaih lui a finna aṭanga chhim thlang (a hnar lam) mel 3/4 (hmun lia ṭhena hmun thum/ furlong ruk)a hla a ni.
Ramri chuan Longai/ Langkaih lui chu a hnar lamah a zawh chho zel a, luite pakhat hming pawh nei lo a man chho a. Chu luite hnar kin chuan Jampui tlang a man chho a. Chulai chu Betting Sib Peak, ft 3083-a sang (Rengram Phuldungsei khaw bula tlang, Mizoin Thaidawr tlang kan tih) aṭanga hmar lam mel hnih leh mel hmun lia ṭhena hmun khat/ furlong hnih a ni.’ Jampui tlanga Phuldungsei khaw nuam tak khu a laiah a tantlang a ni. (A piah lam chu tarlang zel tawh lo mai ang.)
1875 Cachar Inner Line hi chu Hachhek tlangdung hmar lam, Cachar nena kan ramri lungphun dinna Chatarchura Peak aṭanga hmar lam, 1871 Vailen laia Lushai Hills lut turin Camp an siamna aṭanga inṭanin, Tlawng lui a zu man a ni. He 1875 hi British sorkar khan July 25, 1930 khan a paih nghe nghe. Cachar vaiho luahlai a zau thei ang ber Mizorama rinluh tuma bei bei lo hian (rin lut mah ila, kan hnawtchhuak dawn si lo va), Dana chiang sa chin hi humhalh ṭha ila a ṭha lo maw, India leh MNF inremna anga Constitutionah meuh sengluh a lo ni tawh bawk si a. ‘Ka ziak kha ka ziak zo tawh’ tih ang deuh tlat a ni tawh bawk nen.
RC Thanga Senior Advocate