Written by
- C.Lalaudinga

CHHINLUNG HI KHAWIAH NGE A AWM?

INTACH  leh MAL member-te chuan date 25.7.2019 (Friday) ni hian MBSE Conference Hall Chaltlangah ‘Symposium on Chhinlung’ tih thupuia hmangin sawihona nilenga neih a ni. Member pawh mi za dawn lai kan kal hlawm a. Awmze nei taka Chhinlung/ Sinlung chanchin ngaihtuahna leh sawikhawmna neih hi a vawikhatna a ni mai awm e. 

He Symposium hian a tum chu, Chhin­lung hi a awm tak tak ang em? Mizo nawlpuiin kan rin dan leh hriat dan chuan chhinlung chu lung puk pakhat, chuta ṭang chuan mihring (Mizote) chu lo chhuak turah ngaihna kan nei ṭhin? Engti kawng pawhin tuna kan sawi leh hriat dan ngawt chu a tawk lova, chiang deuh zawka sawi theih leh hriat theih beiseina avangin ‘Symposium’ hi buatsaih a ni ber mai.

Resource person koh hmasak ber Rev. Lalremliana chuan kum 2012 February, 22 khan Aizawl Venghnuai aṭangin China ram Sichuan Province-a Sinlung khuaa kal turin a chhuak a. Myanmar lamah kalin China Yunnan Province kal tlangin Sinlung khua chu 20th March, 2010-ah a han thlen thu leh chu Sinlung khaw chanchin chu a report nghal a. A lehkhabu ziakah chuan Map ṭha tak mai, Yalong Lui kama Sinlung chu a chuang kalh mai bawk a. Sinlung chu puk ni loin khua a nih thu a sawi nghal bawk a. 

Resource person pahnihna Pu Rema Chhakchhuak, Zarkawt Aizawl chu koh a ni ve  leh a. Ani hi Linguistics lam zir mi a ni a, China ṭawng pawh thiam tak, an ramah pawh rei tak lo awm ve bawk a ni. Pu Rema Chhakchhuak chuan Sichuan Province-a Sinlung khua a hmuh loh thu leh Yalong lui ruam vel hi China Communist 1951 vel khan ram hming a phuah tak mai ni angin a hriat thu a rawn sawi ve leh ta  a ni. A sawi zel dan chuan, Pu Malsawmtluanga China rama Missionary-a awm, College-a (zirlai) han in admit chuan Rev. Lalremliana ziak, “Sichuan Province-a Yalong lui kama Sinlung khua a awm thu a ziak, the Aizawl Post May 5, 2012-a chhuak, a nih theih loh tur thu leh a hmuh ve loh thu a ziak ve thung a ni,” tiin a sawi a. Pu Rema Chhakchhuak chuan Yangtze lui, Mekong lui, Salween leh Irrawaddy lui hnar vel aṭang hian Mizo pipute chu an lo chhuak thla ang tih a ring a. 
Heng lai velah hian Tibeto Burman hnam peng tawng hrang hrangte hi an kim hle niin a sawi. He lai ram hi Arunachal Pradesh (NEFA) hmar chhak deuh ram khi a ni. A chunga Rev. Lalremliana leh Pu Rema Chhakchhuak te hian Mizo pi leh pute chu China ram Tibet ram chhung ve ve aṭanga lo chhuak in an sawi. 

Resource person-te sawi hnuah chuan ngaithlatute aṭangin sawina hunah chuan a bik deuha sawm Pu B. Lalthangliana chuan sawi pahin paper a rawn sem bawk a. A paper-ah chuan Chhinlung hi ‘fact and reality’ awm chiah lo, thawnthu anga kan neih zinga mi a nih theih maia rin dan a sawi a. “Kan hmanlai thawnthu te hi ṭangkaina an nei lo tihna chu a ni lo, an hlu em em a ni,” a ti bawk. 

Pu C. Chawngkunga chuan paper phek tam tawk (phek 60) a buin a rawn siam a. A paper-ah chuan chhinlung hi a awm ngei ang a, zawng chhuak tura ṭhahnemngai taka mite nena an lo ngaihtuah ho ṭhin thu a sawi bawk. Pu C. Chhuanvawra chuan Chhinlung chu Aupataung-tlangah China Lal Chhinlung-an khaw ropui tak a din a, an lal thih hnuah Mizo hnam hrang hrangte chu kan lokal darh ta angin a sawi deuh ber a. Aupataung tlang chu Duhlian Lusei chuan Awksatlang kan tih Run lui leh Tahan phai inkara tlang hi a ni. Hei hi Pastor Vanchhunga, Pu Hrangthiauva leh Hualngo lam lehkha buah te hmuh a ni bawk.

Kei, he article ziaktu pawh hian sawi­hona hma lamah ka sawi ve a. Chhinlung hi khua emaw puk emaw a awm ngei ang. Kan Mizo pipute hunah khan Chhinlung/Sinlung tiin an lo sawi leh a hming an hriat dan a ni. China emaw Tibet ṭawngin awm lo mahse, a hun laia Mizo pipute tawng a ni mai a. A chunga resource persons paper pahnih hi han bih chiang deuh ila. Rev. Lalremliana lehkhabu a MAP (original) ah hian Sinlung khua chu khawlian ve tak mi 4000 lai chenna, Yalong lui kamah a chuang vang mai si a. Pu Rema lehkhabuah leh Pu Malsawmtluanga China rama experience nei leh khawsa; Chinese tawng pawh thiamte hian Sinlung an hmu lo tlat mai hi a mak ang reng hle. An hriat dan pawhin ram ruam khat hming mai niin an sawi ve tlat si hi chhuifiah a chakawm tawlh tawlh mai. 

Chhinlung/ Sinlung hi puk pawh nise, engemaw chen chu khawsak nan a hman theih ngei ang tih ka ring. Kum 2015 Tour-a khawchhak ram kan fan tum khan Malaysia khawpui Kuala-Lumpur kianga puk ‘Batu Cave’ an tih leh kham kar khawpui Sunway Lagoon kan tlawh, Batu Cave hi chhawng hnih a ni a, mi sangkhat vel chu  an leng ve ve ang. A chung pawh sang tak a ni a, a zau em em bawk. Sunway an tih pawh kham kar awi taka puk hote chu dawr leh mihring riahna bazar theihin an siam chhawng a, a hmunah chuan chutiang kham kar puk anihna chu hriat a har khawp mai nia, i kal ve hunah i han hmu ve mai ang.

Chuti chuan Sinlung/ Chhinlung hi khua a ni emaw chu khaw kianga puk hrang hrang a ni emaw China Lal pakhat Chhinlung-a hming a ni emaw kan pi pute hunah khan a lo awm tawh ngei ang tih ka ring a. Hei ngei hi a ni ti thei rih lo mah ila, pipute khan dawt hul hual chu an sawi ka ring lo. Mizo hnahthlak zawng zawngin kan chhuahna ni veka kan sawi hi rorel khawmin thu tih tlukna i nei ang u, an ti si lo. An mahni awm hmunah Chhinlung/Sinlung chhuak (Puk) an lo tih vek mai hi a mak a ni. Nasa zawka thangthar ten an beih chhoh zel a va tul tak em!

Judate chuan Eden huanah Evi leh Adama mihring hmasa ber awmin an sawi a. Sadom leh Comora pawh awmin an sawi a. Vawiin ni thleng hian Eden chu he lai hi a ni, Sadom leh Comora pawh hei hi tihtur an hre lo hlei hlei a. an hrita loh vanga a awm lo a ni ang an ti hlei nem!. Sadom leh Comora chu Dead Sea hi a ni angte an ti vel mai mai ve bawk. Engah nge Mizo hnam hi kan in rin hlelh thin. Anni kum 4000 BC zet kal ta a mi mah an ringa, keini kum 500 -700 AD vel ni awma mi hmanlai lutuk tia kan rin loh bik ang ni.

Mizote hi keimahni leh keimahni kan in ring tawk lo thin nge ni ang, tun hma chuan Mizorama thil hlui kan hmuh te hi kan pipute sulhnu a ni, kan tiduh ngai lo. Vangchhekhaw daia lunga lem ziak 200 lai leh a kiang lawk Lianpui daia lungphun 85-a lem ziakte khi kan pipute sulhnu kan ti duh lo. Naga, Kabui, Mirawng emaw Meitei emaw sulhnuah sawi kan tum thin. 

Hengte hi han bel chiang ila :-
1.    Tukkhum lama sam zialin, chhawn an tawn a.
2.    Vaibel emaw tuibur emaw an zu a, a thenin dar an kengin Darkhuang an khai a.
3.    Kut lehlama hranthawl emaw sechhun fei an keng.
4.    A thenin phaw an keng a, naupang an kaia.
5.    Chhawn an tawna, Muvanlai emaw vakul chang an tawn a.
6.    An taiah savuna siam kingkawt an hrenga, chu chu chem paina a ni.
7.    Thimkual emaw dawhkilh in an sam zialah an vit lut a.
8.    Bengbeh pawh an beh bawk.
9.    Selu, Sakhi, Sazuk ramsa chi hrang hrang an sakah lem an ziaka.
10.    An salman ni awm tak naupang lem an ziak a.
11.    Darkhuang khaina (Cherching kim) lungverh kuak a awm bawk.
12.    Lama inkaihkuah emaw kut vuana an kual lai a awm.

Heng zia rangte hi kan mizo pipute thil tih dan vek a ni. Kan pi leh pute thil tih Mirawng tih, Meitei tih han tih vel mai mai hi chu annin kan tih a ni pawh ti der si lova, a mawl thlak mah mah zawk e. I pi leh pute khawsak zia a ni e. Kei ni INTACH phei chuan hnam dang tih atan kan remti lo tawp mai a ni.

Thil hi a mak khawp mai a, Hnahlan daihah khian Bualzang hmun hlui a awm a. Ramsate inbualna tlang zawla awm a nih avangin Bualzang tih a ni. Tun hma chuan Mirawng hmun kan lo ti thin. Vailian vawi-1na ah khan Tualcheng aṭangin Date 14th February, 1872-ah Tipaimuk aṭanga lo kal Vailian kha an riak a. Lt. Royal Engineer RG. Woodthorpe- a chuan a lehkhabu The Lushai Expedition 1871-1872 ah chuan Liankhama khawper Bualzangah kan riak a, chu khua chu a khawpui Diltlang khua aṭang chuan a kheimit ang a ni tih te a ziak a, kan han chhiar zawh hnu chuan Liankhama khawper (Bawk) tih kan hre thei ta a ni.

A tawp berah chuan Chhinlung Mizo pipute lo chhuahna hi la hmuchhuak rih chiah lo mah ila, khua a ni emaw puk a ni emaw Lal a ni emaw Mizo hnam Chhinlung chhuakah lungrual ila, chulkhat kual, thisen inzawm kan ni a, Chhinlung thu leh hla hian zai khatah min luantir zel rawh se. 

C. Lalaudinga