Written by
Upa Lalthara
IAS (Rtd), Kohima
HLA PHUAHMITE HLA LO TIHDANGLAMSAK HI (Hla phuahmite thlav^ng hauhna)
ṬHEN KHATNA (PART-I)
1. Mi hla lo tihdanglamsak hi thiltih ngai a ni em?
Chutiang titheitu an awm r>ng em?
1. Literature awmzia leh kalhmang hrethiam pha chin z$ngah chuan, m$ kutchhuak thu-leh-hla (entir nan: mi hla phuah/ siam/ lehlin), lehkhabu-a lo chhut diam tawh leh, mipui pawhin an lo hmelhriat l^r tawhsate hi chu tumahin lo tihdanglamsak ngawt chi a ni lo, tih hi chu kan hriat tl^n t<rah ka lo ng^i ṭh$n a. A ziaktu ng>ite pawhin, an kutchhuak lo tl^ngzarh (published) tawh hi chu, tihsual palh tihdikna te a nih ngawt loh chuan, an tidanglam leh tawh ngai lo. An kutchuak z$ngah hian ‘Heti hian lo ti z^wk ta i la, a ṭhat z^wk hm>l mang e’ han tih l^ite pawh an nei ve ṭhin ngei ang le.
Mahse, mipui hm^a pholan tawhte hi chu ‘heti hian a ṭha ka ti/ka duh leh z^wk e,’ tih v^ng maia tihdanglam leh a ni ngai lo tl^ngpui. Hei hi hl^ mai pawh ni lo, thuziak p^ngngai (prose)-ahte pawh tihd^n kalhmang awmsa leh pawmsa a ni. Mi dang daihin midang kutchhuak lo tihdanglamsak phei hi chu a tihchi lo lehzual a ni.
2. Tin, ṭawng r>ng r>ng hi a ṭhang danglam (evolve) reng a; t<nhma lam ṭawngkam leh t<nlai ṭawngkam a inang lo fo. S^pho pawhin William Shakespeare-a hunl^ia an ṭawngkauchheh engemaw z^t kha chu an kalsan nasa ve tawh khawp mai.Ṭhangthar tam takte chuan Shakespeare-a thuziak (a poetry/ drama) ṭhenkhat te hi chu a awmzia an man ph^k vek b$k tawh hauh lo. Mahse, t<nlai ṭawngkam deuhvin h>ng Shakespeare-a kutchhuakte hi lo tihdanglamsak ngawt tur chi ah t<mahin an ng^i hauh lovang le! Tu emaw hian (a copyright neitu a ni emaw, copyright neitu phalna l^ emaw pawh ni se), Shakespeare-a thu leh hl^te hi ‘ṭhangthar te t^n hriat thiam a awl z^wk n^n’ ti ni ^wm takin a duh l^i l^i lo siam danglamin, Shakespeare-a kutchhuak ang thova lehkhabu-ah siamin, mipui hn>nah lo hralh chhuak chur chur ta mai se, engtin nge khawv>lin an ngaih ang le? Literature khawv>l hian an ngawihbopui hauh lovang le!
3. Amaherawhchu, Shakespeare-a lemchan thawnthu (drama) ṭhenkhatte hi chu copyright neitu aṭanga phalna la hmasain, ṭawngkam tluangtlam leh hriatthiam awl z^wk tura ziah an ni bawk ṭhin. Chutiang lehkhabu-ah chuan Shakespeare-a drama ‘ṭawng tluangtlama ziah’ (prose style a re-told) a nih thu te, a ziaktu hming leh copyright neitu phalna-a tih a nih thu chiang taka ziahlan a ni thung ṭhin. Chutianga thawnthu ziah chh^wn (re-told) pawh chuan neitu b$k (copyright neitu) a nei hran leh thova; midang daihin ‘hetiang hian a dik z^wk ang’ ti-a lo khawihdanglamsak ngawt theih a ni chuang lo. Hla (song) leh thu-chham mi (poetry)-te phei hi chu a ṭawngkam lo tihdanglam hret pawh thil tihchi lova ngaih a ni thung. A hrilhfiahna lehkhabu emaw, a hrana note book lo siam emaw chu thudang ni se.
4. Mizo ṭawng pawh hi t<n kum 100 kal ta chh<ng v>l kh^n nasa takin a ṭhang a; a ṭhang chho z>l d^wn bawkin a lang. Mizo ṭawng tihhausak d^n tur leh, thu ziak d^n ṭha leh felfai z^wk te hi kan chherchhuakin, kan inzirtir z>l tur pawh a ni ang. Hemi kawnga hma latu p^wl te pawh kan nei a; chung z$ngah chuan Mizo Academy of Letters leh Mizoram University hnuaia Mizo Department te pawh an chhiar theih ang. Mahse, a tu a mah hian, (sawrkar meuh pawhin) mi thu leh hla phochhuah (publish) tawh lo tihdanglamsak theihna hi chu an neiin a lang lo. Fak-s>lna (literary criticism) erawh, ṭawngkam d>ngkh^wng lutuk hmang lovin tupawhin kan tih a thiang thung a; hei hi chu thu-leh-hla khawv>l kalhmang leh, hemi lama hmas^wnna tur kawng pakhat a nih ve tlat avangin.
5. Tin, literature hian a thu-ken (content) leh a ṭawngkam (language) hman aṭang te-in, a ziah hunlai chanchin tam tak min hrilh tel ṭhin a lo ni a. Hei hi thu-leh-hl^ (literature) hlui tak tak tawhte pawh an hlut reng nachhan leh, zirna s^ng z^wk, University thleng pawha, literature kan zir ṭhinna chhan pakhat chu a ni ve r>ng a ni. Tin, hl^ (peom/ poerty)-ah hi chuan ṭawngkam tl^ngl^wn vak lo leh hriatthiam harsa deuhte pawh hman ṭhin a nih b^kah, thu inkalthelh (a thu kal hmasa tura ngaih a hnuhnunga dah tlat) te pawh hman a ni ṭhin. Mizote phei chuan thusawi pangngaia kan hman l>m loh, ‘hla thu’ emaw, ‘hla ṭawngkam’ emaw b$k hi kan ngah >m >m a. H>ng hi kan hl^te tihlutu, a sak leh chham tinuamtu an ni tlat ṭhin. H>ng hla thu leh ṭawngkam hmang thiam leh thiam lote hla phuah chu, an thu ken inang reng mahse, inthl^u tak an ni ṭhin r>ng a ni.
6. Tin, Mizo ṭawng hi nasa taka thl<k nei a ni a; a thl<k diktak manfuh hi hnamdang Mizo ṭawng z$rte pawhin harsa an tih ber leh, an ṭawng pai ṭhinna chhan pawh a ni. Kan hla phuah m$te hi chuan hemi Mizo ṭawng thl<k awmsa leh a hla thl<k inmil (in rhyme) tur z^wnga hla thu remkh^wm hi an thiam b$k ṭhin a lo ni a. An thusawi (content) leh a hla thl<k (tune) inang rengah pawh, hla pakhat sak a nawm hle laiin, a dang chu a nuam lo tlat thei. H>ngte avang tak pawh hian, m$ hla phuah/siam tawhsa, duh lai lai lo tihdanglamsak ve ngawt hi chu a tihchi loh khawp mai.
7. Thu-leh-hla te hi, a ziaktu ir-^wm chhuak an ni emaw, ṭawngdang aṭanga lehlin an ni emaw, ‘thluak themthiamna hmanga thawhchhuah’ (intellectual property) an ni vek a; a neitu b$k pawh an awm z>l a. Chu a neitu nihna chu ‘Intellectual Property Right’ an ti. ‘Intellectual property’ kan tihte hi an hlut b$kna chu, ei ral emaw, hman ral emaw mai chi ni lo, chhuan tam tak daih tur leh mi tam takin an hman ṭangkai z>l theih thil an nih vang a ni a. Hei vang hian a ziaktu/neitu phalna lova midang daihin lo tihdanglamsak hi chu thiltihngai a ni lo hrim hrim.
8. Entirnan: J.F. Laldailova lehkhabu ziah ‘Hamleta’ tih hi, William Shakespeare-a drama ‘Hamlet’ a lehlin a ni a. He lehkhabu lehlin hi a copyright neitu phalna l^-in hralhchhuah turin lo chhu (re-print) d^wn ta ila; mahse, J.F. Laldailova ṭawngkam enge maw z^t kha, tunlai ṭawngkam deuh z^wk leh, a dik z^wka kan ngaih angin lo thl^k danglam ta nual mai si ila, kan ti dik ang em le? A nih loh leh, Dr P.C Biaksiama Bible lehlin, ‘Mizo King James Bible’ tih hi Mizorama kohhran pakhat hian kan Bible hmanlai aia ṭha z^wka ngaiin, a duh apiangte lei theih turin a copyright neitu phalna-l^in, mahse a ch^ng engemaw z^t hi an kohhran r$lrem z^wnga lo tidanglam hret hretin, Dr P.C Biaksiama kutchhuak ang thovin lo tichhuak ta se, an tidik kan ti ang em? S^pṭawng aṭanga lehlin Mizo lehkhabu pawh hi a tam ve ta hl> mai a; h>ngte pawh hi midang daihin kan lo tihdanglamsak chuan a dik thei d^wn em ni le! Thiam z^wka inng^ite chuan an duh leh anmahni hmingin an letling ṭha ve mai tur a ni z^wk d^wn lawm ni?
2. Mizoram Presbyterian Kohhran leh Mizoram Baptist Kohhrante’n kan hlabu hmanlai ‘Kristian Hla Bu’-a hlate kan lo tidanglam ṭhin hi kan tidik em?
2. (1) A hm^a kan han sawihawnna aṭang ngawt pawh hian, Mizoram Presbyterian Kohhran leh Mizoram Baptist Kohhrante’n kan kohhran hlabu (Kristian Hla Bu)-a kan hlaserhte duh duha kan lo tidanglam ṭhin hi chu ‘kan lo tidik hauh lo’ tih kan hre thei mai ^wm e. Mizo hla phuah m$te ir-^wm chhuak ng>ite pawh kan zuah chuang hek lova. Hetianga m$ hla phuah/siam pho chhuah l^r tawhsa lo tihdanglamsak theihna (authority) hi khawi aṭanga nei nge ni-a kan inhriat teh r>ng aw! Copyright leh Intellectual Property Right (IPR) bawhchhiatnate pawh a nih hm>l hl> lo maw? Thu-leh-hla (literary works) r>ng r>ng hi a copyright neitute pawhin a phuahtu/ziaktu remtihna la hmasa lo chuan lo tihdanglam ngawt hi ‘thiang lo’ leh ‘thiltih ng^i loh’ anga ngaih a ni si a. Kohhrante phei chu khawv>l sumd^wng mite ^i pawhin copyright leh Intellectual Property Right d^n bawhchhiatna lakahte hian f$mkhur z^wk t<r kan nih tehlul vei n>n!
2. (2) Tin, Presbyterian Kohhran leh Baptist Kohhranin ‘Joint Music Commitee’ kan dinte kha eng chen nge thuneihna kan lo p>k r>ng le? Kei chuan, kan hlabu-a hla sengluh thar t<r leh paihṭhen t<r thlan fel a, awmze nei taka hla remkh^wm kha an hnapui ber t<rah ka lo ngai a. Mahse, a hla-thu tihdanglam emaw, siamṭhat emaw lam hi chu an tiht<r niin ka ring lo. Synod Inkhawmpui leh Baptist Assembly pawhin hetiang ti tura thuneihna (authority/mandate) hi an p>k ^wm ka hre lova, pe thei an nih pawh ka ring bawk hek lo.
3. (3) Tin, kan hlabu-a hla phuahtu, siamtu leh letlingtute hian an hl^te hi kohhranin duh duha kan lo tihdanglam theih t<rin kan hn>nah an hralh emaw, min p> emaw a ni lova. Kan kohhran hi h>ng hla neitu pawh kan ni hauh lova, a hmangtute z$nga mi kan ni ve mai z^wk a ni. Hetianga hla phuah thiamho kal kh^wm pawh ni lo, hla bu siam ṭhat kawnga hma lo la t<ra committee din ni mai si ten, an duh ang anga m$ hla an lo khawihdanglam ṭhin hi chu h>ng hla phuahtu/siamtu/letlingtute pawhin an remti b$k hauh lovang le! A tam z^wkte phei chuan m<al min lo liamsan tawh lehngh^l a; an thlar^u leh, an t<-leh-f^te pawh an zahawm a l^wm le! Hei vang tak hian he lehkhabu pawh hi Hla phuahm$te thlav^ng hauhna ni pah f^wm tura ziah a ni e.
4. (4) Kan Music Committee-te kh^n “hlabu siam ṭhat” tih leh “hla siam ṭhat” tih hi thil thuhmun emaw an ti ta mai em ni chu aw, a tih theih a! M$ hla phuah/ siam/ lehlin lo endiktu tur emaw an inti ta mai em ni chu ^w, a tih theih bawk ang. Hetiang hi an ngaihd^n a lo nih palh vaih chuan a dik lo hulhual ang. Tin, mi hla endiktu angah lo inngai teh r>ng pawh ni se, “a hla thu-ah hian han sak pawha min kap riautu, ṭawngkam ṭiṭoh leh sak nuam lo lai emaw, kan Bible leh kohhran zirtirna nena inmil lo emaw a awm em?” tih lam ni lova, “a S^p hl^ nen a inmil ṭha em?” tih lam hi tehfung berah an hmang z^wk ni-a a lang hi a mak a. Hei v^ng hi ni ngei tur a ni, kan hla sak thiamsa, mipuiin ṭha kan tih >m >m leh, sawis>lna t<r awm lova kan ngaihte pawh kha an rawn chinpawr leh ṭhin ni. Hei hi thil ṭul lo leh tihchi loh tak niin a lang. Chu mai ni lovin, an rawn tihdanglam tam tak hi chu a S^p hla leh Bible thu n>n pawha inmil lo z^wk, sak nuam lo z^wk bawk si an ni nual maiin kei chuan ka hmu a. Hemi chungch^ng hi chipchiar z^wkin kan la luhchilh ang.
5. (5) Tin, hla lehlin ni lo, kan Mizo hla phuah thiamte ir-^wm chhuak ngeite pawh an zuah chuang lo hi a mak a. An rawn tihdanglam t^kte pawh kha rawtna angin Inkhawmpui ror>lna floor-ah an rawn chhawpchhuak bawk si lova; Joint Music Committee khan thuneihna inpe chawpin, an pumhmawm ta vek mai niin a lang a. Hei hi kan kohhran kalhmang n>n pawh a inmil lova; thilmak tak a tlingin ka hria. Vawi khat mai pawh ni lovin, vawi tam tak hetianga kan hlaserhte hi khawihdanglam an ni tawh a. Kan kohhran hruaitu hmasa leh kan hla phuahm$te thlav^ng hauhna kawngah hian Zoram kohhrante leh mipuite hi kan lo muthlu deuh em ni chu aw, a tih theihin ka hria. Mizoram Presbyterian leh Baptist Kohhrante phei hi chu democracy kalhmang zuia inkh^wmpui hmanga rorelna pawimawh chin hi chu kalpui ṭhin kan nih tehlul n>n.
6. (6) Kan Joint Music Committee hma rawn l^k d^n han en hi chuan, Mizoram Synod Inkhawmpui leh Mizoram Baptist Assembly te hian a hnuaia mi ang hian thutl<kna (Joint Resolution) an lo siam ta em ni chu aw, tih mai tur a ni:
(1) “Kan kohhran pahnihte hlabu hmanlai, ‘Kristian Hla Bu’ hi ennawna siamṭhat ni se kan ti a; hemi lo bawhzui tur hian Joint Music Committee din ni se kan ti. He Joint Music Committee hian kan hlabu hmanlai 'Kristian Hla Bu' aṭanga hla paih ṭhen t<r leh, hla sengluh t<r an thlang fel ang a; a ch<ng hlate chu mumal takin hlabu chhut turin a remkhawm ang.
(2) “Tin, kan hlabu hmanlai-a hla awmte hi ngun taka endikin; S^p hla behchhana phuah leh S^p hla lehlinte hi chu a S^p hla n>n an inmil ṭha em tih ngun takin an endik vek ang a. A S^p hla n>n inmil lo lai ni-a an hriat leh, a hla thu hrim hrim ṭha t^wk lova an hriat lai apiang chu dik leh ṭha an tih angin an rawn siam danglam thei ang. Tin, kan Mizo hla phuahtu hmas^te ir-^wm chhuak hl^te pawh hi ngun takin an endik tho bawk ang a; ṭha t^wk lo leh ṭawngkam fuh lo deuh ni-a an hriat lai apiang chu ṭha an tih ang angin an rawn thl^k danglam ngh^l thei bawk ang. Tin, ch<ng hl^ an siam ṭhat/ siam danglamte chu eng anga nasa a tihdanglam pawh lo ni se, a phuahtu, siamtu leh letlingtute leh copyright neitute phalna leh remtihna l^k kher a ṭul lovang a; a t$ra lo phuahtu, siamtu leh letlingtute hming an pu zui z>l tho bawk ang.
(3) “He hna hi an peih fel veleh, kan remtihna l^k leh kher ngai tawh lovin, an hlabu buatsaih thar chu Synod Publication Board-ah khawla chhut t<rin an pe l<t ang a, a ṭul angin Synod Publication Board-in kan kohhran member zawng zawngte leh a duh apiangte lei theih t<ra chhut chhuah a nih theih n^n hm^ a lo la ngh^l ang. Tin, he hlabu siam thar hi Mizoram Presbyterian Kohhran leh Mizoram Baptist Kohhran hminga chhutchhuah (published) tur a ni ang”... tiin.
2.(7) Mahse, a tak takah chuan hetiang lam hawi z^wnga thu dah hi engmah a awm si lo niin a lang. Hetianga thuneihna (authority/mandate) p>k an nih si loh chuan, kan Joint Music Committee kha an thuneihna ramri p>lin an lo va che nasa ve aw, tih loh rual a ni lo. A nih loh leh, Mizoram Presbyterian Kohhran leh Mizoram Baptist Kohhrante khan a chung (para 2.6-a) kan sawi ang hawi khian thutl<kna (joint resolution) lo siam ni ta se, engtia ngaih tur nge ni ang le? ‘Thu-leh-hla khawv>l’-a thuneihna nei s^ng ber, d^n pawhin a phuar ph^k loh, d^n chunga l>ng angah kan inngai tihna a ni thei hial lo’ng maw!
3. Mizoram Presbyterian Kohhran leh Mizoram Baptist Kohhran-te hian engnge tihtur kan neih le?
3.1 Thil kan ngaihtuahzui ṭul ni-a lang ta chu hei hi a ni: Thuneihna kan p>k loh chung pawha Joint Music Committee-in hetianga hm^ an rawn l^k t^k si avang leh, an hla siam danglam tam tak awmna ‘Kristian Hla Bu’an buatsaih, Mizoram Presbyterian Kohhran leh Mizoram Baptist Kohhran hminga chhut chhuah chu, mipuite hn>na hralh chhuah chur chur a nih t^kah hian, keini Mizorama kohhran lian pahnihte hi kan ng^wih reng mai chuan a dik thei dawn em ni? tih hi a ni.
3.2 Kan ‘Kristian Hla Bu’-a kan hla-serhte hi a phuahtu/siamtu/letlingtute’n Pathianin talent a p>k ang leh, Thlarau Thianghlim kaihhruaina (inspiration) hnuaia an phuah ni ngeiin a lang a. Tin, ‘hla lehlin’ kan tihte pawh hi thuziak p^ngngai lehlin anga lehlin mai chi a ni lova; ngialngan taka lehlin tawp mai (literal translation) hl^ chu a nung thei ngai lo. Kan ‘Kristian Hla Bu’-a hl^ tam tak hi chu kan rual <, Mizo hl^ phuahtu hmasate’n S^p hl^ thl<k zulzuiin, a S^p hla thute kha chu behchhan chauhva hmangin, kan Mizote thlarauna leh Pathian thu pawmdan (Mizo spirituality & theology) mil z^wng leh, kan hnam lungl>n kuai z^wnga an lo siam chhuahte kha an ni a; ‘a S^p hla thu n>n a inmil ṭha em?’ tih rilru pu chunga lo endik tum ṭalh tur pawh a ni lo vang. An ṭawngkam hman ṭhenkhat te pawh hi t<nlai ṭawngkam n>n inang lo deuh mahse, an phuah lai hun pholangtu leh, an hlutna tizualtu a ni thei ve bawk tih hriat tel a ṭha ang.
3.3 Kan rual < hla phuah m$te hian a thu lamr$k d^n leh hla thl<k inmil (Sap ṭawnga ‘rhyme’ an tih) hi an thiamin, an ngai pawimawh khawp mai hlawm a. H>ng hl^te hi an nungin, sak pawh an nuam a; kum tam tak chh<ng kohhrante ch^wmtu an lo ni tawh nghe nghe a. Hla nung takte pawh hi, ngaihtuah chiang vak lova kan duh lai lai kan lo khawih danglam mai chuan, sak a nuam lovin, a nung lo sawt thei tih hi hriat a pawimawh ang.Tin, hla thu ṭha leh mawi tak tak fawmkhawm ringawt hian hla nung a siam thei hauh lo bawk. Hla phuah/siam/lehlin hi chu hla phuahm$te tih chi a ni tih hriat a ṭha ang.
3.4 Chuv^ngin, keini ang duang, hla pakhat pawh la phuah nung ve zo lote’n Committee hminga kan kohhran hla serhte duh l^i l^i kan lo chingpawra, a ṭha z^wk leh dik z^wk ni-a kan ngaih anga kan lo tidanglam ve ringawt ṭhin hi chu thil tih chi niin a lang lo va; sim vat chi a ni. An hla kan lo tihdanglamsak ṭhin, kan rual < leh kan kohhran hruaitu hmasate kha mi nam>n lo leh tluk loh rimnam ngawih ngawih an nihziate hi kan Music Committee kh^n a ngaihtuah tel ṭhin lo em ni chu aw? Tin, a thu hrimah, m$ kutchhuak phochuah l^r tawhsa midangin lo tihdanglamsak hi khawiah mah tihngai a nih a rinawm lo. Kan lo tihdanglam tawhte pawh hi a phuahtute’n an phuah ang ng>ia dah l>t leh vek ni se a dik berin a ṭha ber bawk ang. Hetianga hl^ lo tihdanglam tawh ṭhenkhat, ngaimawhawm zual deuh nia ka hriatte ka han chhui d^wn a ni.