Written by
Rualkhuma Hmar
PROTECTORATE STATE...
Tunlai India ram Politics-a thil langsar tak chu Citizenship Amendment Bill (CAB) hi a ni a. India hmarchhaka tlangmi tlem zawkte tan phei chuan inchimralna hmanrua ni tura ngaiin kan duh lo hle a, kawng hrang hrangin kan duh lohna kan lantir mek a ni.
Kan CM zahawm tak Pu Zorama pawhin Prime Minister-te, Home Minister-te dawrin he Bill duh lohna nasa takin a thlen a. Eptu pawl hruaitu Pu Lalduhoma pawhin Kolkatta-ah he Bill dodalna leh PM vaukhanna thu te mipui nuai 40 vel hmaah a zu au chhuahpui bawk. Kan Politician hruaitute hian theih tawp chu an chhuah e. Heti chung hian Central-a BJP Sorkhar chuan Rajya Sabha-a pass turin an chhawp chho leh mek a, a boruak enin pass lohin a liam mai thei a, an pass lui thei bawk.
India hmarchhak ang em chuan India khawthlang lamah dodalna a nasa lo deuh a nih hmel. India hmunpui lama an hawiher hi keini tlangmite chuan kan mil ngang lo chu a ni. A chhan ber chu kan ṭobul a inang lo a ni. Aryan thlah emaw Dravidian thlah emaw kan ni lova, khawchhak, Chinese, Japanese, Korean lam hrul kan ni tlat a; Mongolian thlah kan ni. Keini Mizote lek phei chu India-a kan luh hi kum 70 vel chauh a la ni. Saphovin min awp hmain mahnia ro inrelin khaw tinah Lal hrang neiin kum 200 kan lo awm tawh zawk a ni.
Sap Missionary ten India-ah lut suh u, lui lianin a chimpil ang che u an tih lawm lawm chu a hun laiin kan hruaitu neihten mahni hma an sial vang nge, India luipuiah min lo luhpui ta a. Kum 70 kan han test a inmil hle tawh awm, Vaiho sukthlek nen chuan kan inmil lo tulh tulh a nih hi.
Keini engto ber chu Hindu leh Buddhist pemlutten min la chimral mai ang tih hi a ni. India rama awm kan duh hlawm viau bawk si ni tein a lang a, India laipui chet vel dan leh kan awmdan hi inkawkalh ang reng tak chu a ni. Indiaa awm bawk si a, vaiho chimral loh nih kan duh bawk si ni berin a lang. Independent i sual leh ang u han ti dawn ila silai nen India kah leh chu kan sawi ngam tawh bawk si lo.
Kan nunzia tam tak hi a Indian tawh em em a, Politics-ah phei chuan phairam India Politics kalphung dik takin kan kal a, eirukna nise kan fihlim lo nasa hle hlawm siin a lang a. Khawlh tak chu kan ni. Chutichuan kan awm dan atana tun dinhmuna ṭha ber awma lang chu ‘protectorate state’ a awm ni berin a lang. Enge awmzia chiah ram tin inang lo mahse, India venhimna hnuai ni si, mahnia thui tak ro inrela awm a ni ber mai awm e. CAB kan dodalnaah pawh hian hei hi ṭan fungah hmang ila central sorkhar chu kan nawr thei ber mai awm mang e.
India-in Defence leh Finance chang sela, a dang zawngah chuan mahniin ro inrel ila, foreigner leh state dangmi lo lut kan dang thei ber ang. Chutiang kawngka chu a inhawng em ti ila, hawng e, UNO thupuan (03.09.2007) ah hian Zofate tan zalenna a inhawng a ni.
He thupuan hi India pawhin a pawmpui a, engemaw hleka kawng zawh leh thawm han neiha Aizawl khawlaia han invaivung chu kan thei mai. A politics lalram hnukpui chai tak tak erawh chu kan pha meuh lo a ang hle mai. CAB kan duh lo tia au ring hle te pawh hian India kan hransan hret hretna tur UNO-in thupuan a neih chu enge a nih, engtia tih tur nge tih pawh kan ngaihtuah thleng peih lo. Kan politics hi a hniam em a ni a tih loh theih loh.
India hmarchhakah State 7 kan awm a, hengte hian lungrualin Protectorate State demand ila, central sokhar-ah memorandum han thehlut ila. Assam leh W.Bengal inrinnaah hian India tan chhum hmawk turin nawr ila chuan central beng kan tiza pha deuh mahna.
Kan tlangmi puiten an duh ve lo a nih pawhin keini Zofate (Mizoram) bik tan hian party zawng zawng leh NGO ten demand ila kan aw an la bengkhawn deuh mahna. Chu pawh kan ngaihtuah phak si lo, kan peih bawk si lo. Vai officer pakhat haw theihna tura hnam hnatlang kan neih te kha thil ṭha chu a ni. Mahse, a haw a vai dang an lokal leh a, kan reh leh a ni mai a, kan hnam a dam chuang lo.
Protectorate State Demand hian hnam hnatlang te han nei ngat ila chuan UNO inrawlh ngai hial khawpin awm ila kan ziaawm deuh ang maw le. Kan prominent citizen zingah NGO hruaitute zingah Hnam Politics titi pui tur an va vang ve le. Ṭhangthar lehkhathiam intiho zingah pawh ram politics tak tak sawipui tur an vang hle.
Kan ṭhenawm state zawng zawngin MLA 60 an nei a, 40-a lungawi tlat ṭhalai kan tam em mai (Article 170 en rawh). Tute emaw kan huphurh nge hriat ni suh. Kan thil thlir dan hi a hniam em a ni. Protectorate State han thlir pha zia kan ni lo em ni ang le?