Written by
K. Lalmuansanga (Zotei Pa)
ASEP

RAMKANGIN NUNGCHA A SUAT DAN LEH FIMKHURNA TUR

Thufing pakhatah chuan “Fire is a good servant, but can be a bad master” tih hi a awm a, a dik ngawt a ni. 

Mei hi kan thuhnuai, control theiha a awm chhung chuan a tangkai em em mai a; kan ei tur chi tinreng kan chhum hmin theihna leh thil ṭangkai tam tak kan tih theihna a ni. Kan control theih baka a awm erawh chuan chhiatna rapthlak ber thlentu leh thil ṭha lo tawpkhawk a ni thung. Pawi a khawih theih dan rapthlakzia hi sawifiah mai hleih theih pawh a ni lo. Mihring tan a pawi ang bawkin ramhnuaia ramsate tan lek phei chuan a pawi lehzual a tih theih ang. 

Kum tina nungcha suat tam bertu chu ramkang hi a ni. Khawvel ram changkang zawkahte pawh kum tina an buaipui em em chu ramkang hi a ni. Australia ramte leh USA lamahte pawh hian an buaipui ṭhin hle tih kan hre hlawm awm e. Chutiang bawkin khawvel hmun hrang hrangah pawh ramkang avanga nungchate tawrhna hi a nasa ṭhin hle. Mi thiamten an chhut dan chuan nitin 100-150 species hi kan hloh char char reng a, kum tin 50000 - 80000 species kan hloh a ni, an ti a. A chhan bulpui ber chu ramkang hi a ni e, an ti a ni. Heta ṭanga han ngaihtuah mai pawh hian ramkang avanga nungcha hlu takte kan chan nasatzia leh a suat nasatzia chu a chiang hle awm e. 

Mizoramin ramkang avanga kumtin nungcha kan chan dan hi chhut chhuah a la ni lo va, a tam tawk hle ang tih chu hai rual a ni lo. Kan hriat ṭheuh angin thingtlang lama cheng tam zawk hi tlangram lo neih (Jhumming system) hmanga eizawng an la ni a, kan vah chin chiah hi tikang pawh ni ila, biodiversity chu nasa tak kan chan tawhsa hrim hrim a. Chu chauh chu a ni lo va, vah bak a let tam tak kumtin kan tikang a, ramkang nasa tak hi kumtin a thleng ziah bawk. Chutiang zawng zawng han ngaihtuah chuan ramkangin kan nungcha a suat dan hi sawiin a siak lo a ni.

Ramkang thiltihtheihna hi a mak hle a, mihring nunna meuh pawh kan chan ṭhin a nih hi! Mihringte chu chhia leh ṭha hriatna fel tak neia din kan nih avangin hmun him lama insaseng dan leh inthiarfihlim dante kan thiam zawk a. Nungchate erawh chutiang an nih ve loh avangin mangangin an talbuai a, kal ngaihna leh insaseng ngaihna hre lovin tam tak an kanghlum ta ṭhin a ni. Ram kan hun lai hi nungchate an inthlahpun hun lai, savate pawhin bu an chheh a, no an awp a, an chawm hun lai a ni a, a pawi zual em em a ni. Nungcha lian deuh chu sawi loh, a tenau te te te tan phei chuan insaseng ngaihna a awm lo reng reng a. Kum khat chhung maia ramkangin a kan ral hi a hlutna chhut chhuah theih ni ta se, eng zat fakauva tam nge ni ang tih hi ngaihtuah ngam pawh a ni lo hial zawk.

Mizoram hian tun dinhmunah kan ram zau zawng aṭanga tehin 86.27% a zau ramngaw nei angin tarlan a ni a, zau viau angin lang mahse belhchian erawh a dawl tawk lo hle. Heti hian han chhut chiang lehzual ta ila a chiang awm e. Ramngaw bawn ṭha, tukloh ngawpui kan tih ang hi 0.62% lek kan nei tawh a, ramngaw ṭha pangngai anga chhiar theih hi 27.80% kan la nei a, a bak zawng 57.84% hi rambua kan tih ang hi a ni. Chumi awmzia chu hmun awl leh phul hmun, lo hring ve dip dep ang kha kan ngah tihna a ni a, chung chu nungchate tan chuan chenna tlak tak tak a ni lem lo. 

Heta ṭanga han chhut ngawt pawh hian nungchate tan chenna hmun tha hi kan nei tlem hle mai a, kan la tihkan kum tin ngat phei chuan an rem nasat dan tur hi ngaihtuah ngam pawh a ni lo va. Keini ram angah ngat phei chuan ram kang hi a pawi zual nasa bik em em a, kan fimkhur a, kan inven nasat hi a ngai zual bik em em a ni. 

Ram kang lak aṭang hian eng tin nge kan nungchate hi kan venhim theih ang tih hi zawhna pawimawh tak a nih rualin a tih dan tur erawh vang tak si a ni. A pawimawh ber chu tihkan loh a ni phawt mai a, chu erawh kumtina kan pumpelh theih rih loh a ni si. Chuvangin, a ṭha ber chu kan pumpelh theih miah loh a nih si chuan a pahnihna atana kan thlan tur chu a tlem thei ang ber tihkan a ni lo thei ta lo a ni. 

Kum tin lovata hal leh ṭhin hnam kan la ni a. Chutah chiah chuan kan nungcha tam takte kan chhanhim ve theihnan vah bak tihkan loh hram hram kan tum a ngai. Chumi atan chuan loneitute hian meikawng ṭha taka kan sial a pawimawh em em a ni. Meikawng ṭha taka sah hian vah bak kang tur a veng nasa a, uluk taka meikawng sah phei chuan vah bak tikang miah lovin a awm theih a ni. Tun laiah mihring kan pawlawh tak avangin meikawng sial ṭha peih mang lo hi kan tam ta hle a, chu chuan ramkang a siam nasa a, nungchaten an tuar nasa ta em em ṭhin a ni. 

Tin, kum tin sawrkar hian lohal hun bithiah a siam ziah a, a tlangpui thu-in March ni 15 aia tlai lovah hal vek tur tiin thuchhuah a siam ṭhin. Hei hi tha taka zawm a pawimawh khawp mai. Zawm ṭha tawk lo khua an tam ṭhin avangin ramkang a chhuak nasa ṭhin a, hemi hun bithliah piah lama ramkang hi a na duh bik hle nghe nghe tawh a. Chuvangin, sawrkar thupek zawm dik hram hram hi kan invenna tur kawng pawimawh tak pakhat a ni. 

Tin, ram tikang lo tura inzirtir tam, awareness inpek tam hi a pawimawh hle bawk. Lohal avanga kangmei chhuak bakah hian kan inthlahdah avanga kangmei chhuak hi a tam ve thei hle. Nawhalh bawk khat hi a te hle a, a awm mai mai chuan engmah tham a ni lo va, ngaih pawimawh tham em em niin a lang lo. Mahse ram tihkan nana hman erawh chuan pawi a khawih theih rapthlakzia chu nasa tak a ni si. Chuvangin, a theihna chen chenah zirna in leh a ṭulna hmun apiangah uar taka kan inzirtir a pawimawh hle. 

Mizote hi eng emaw zawng chuan kuthlei angreng tak kan ni a, khawi lo han vahchhuah nikhuaa thil hal mai mai leh timit mang lova kalsan mai mai ching te, meizial bung tihmih loh paih mai maite kan ching viau mai a. Chung avanga kangmei chhuak chu a awm fo ṭhin a, a nghawng chu nungchaten an tuar nasa ṭhin a ni. 

Thil pawimawh tak dang pakhat leh mitinten kan duty ang ṭheuhva kan ngaih tur pawimawh tak dang pakhat chu kangmei hi kan thuhnuaia kan dah theih laia ṭhelh mih hi a ni. Chu chu kangmei laka kan nungcha hlu takte kan venhim theihna kawng pawimawh tak pakhat a ni bawk. Khawiah emaw kang a lo awma kan hmu a nih phawt chuan tihmih zel hi a pawimawh hle. Ngaih pawimawh tham lem loh nia ngaia kan ngaihthah fo ṭhin avangin kangmei nasa tak a chhuak fo ṭhin. A tira kan ngaihthah kha kan control theih bak piah lam a lo thlen chuan tihmih leh mai mai a har tawh ṭhin a, chhiatna ṭha lo tak a thlen ta ṭhin.

Mi ṭhenkhat chu ramsa kah duh avanga ram hal lui an awm fo ṭhin. Heng mite hi ram hmelma lian berte zinga mi an ni. Heng mite man chhuahna kawnga theihtawp chhuah leh an phu tawk hremna pek hi a pawimawh tak zet a ni tih uar takin ka sawi tel duh bawk. A tawp berah chuan Mizoram hi kan ram a ni a, kumtin ramkang avangin kan nungchaten nasa takin an tuar ṭhin. 

Chu chu hre reng a, kan nungchate ngaihtuah chung renga kangmei tichhuak tam lo thei ang ber tura ngaihtuahna dik kan hman a pawimawh ber a ni.