Thu inruksak ka tawng ve

Hmânlaiin lo neitu pakhat hian ui leh vawk a vulh a, an pahnih chuan lei let turin a tir a. Ui chuan taima takin a let nilêng a. Vawk erawh chuan a thawk ve peih lo va, a mu mai mai a. Ui chu a lo hah a, leilet sirah chuan a muhil ta a. Vawk chu a lo tho va, uiin lei a leh phutah chuan a va tlân kual chiam a. Tlâiah an pu chu a lo kal a, leileta vawk hniak hlir a hmuh chuan a thinrim a, ui chu zanriah a eitir ve duh ta lo va. Hei hi thawnthu mai a ni a; nimahsela, a tak takah hetiang thil hi thu ziak miten kan tuar ṭhin. Kei hi thu inrûksak tuar nasa pâwl tak ka ni ve âwm asin. Kum 2000 aṭang khân ka thuziak an rûk ka hre tawh. 

Kum 2006 khân fiamthu bu ‘An Tia Lâwm’ tih ka siam a, tun thleng hian bu ruk ka tichhuak tawh a; tin, chanchinbu - Aizawl Thupuan leh Sabereka Khuangkaih-ahte khân ka chhuah ṭhin bawk a. Mobile phone kha kan nei sup sup tawh a. SMS-ah kan fiamthu ngei kha kan dawng nawlh nawlh fo mai a. Facebook leh whatsapp kan ching chho va, fiamthu group hrang hrang an siam a, a ṭhen ṭhenah ka awm ve a. Ka fiamthu ziahte chu mi tu tih hriat lohvin an post ka hmu zut a. Mahse, fiamthute hi chu mi sawi kan hriat te, pa titi thiam deuh titi kan ziah chhâwn te, Sap fiamthu aṭanga kan lâk te a ni a, a keipui sa hauh ṭûng theih loh va, kan inṭâwm vek a. 

Nimahsela, fiamthu tih vânga duh duha inkhâr chhâwnsak chi a nih lohna chen a awm a. Pa Siama, comedian search-a lâr tak Remsiamliana (L) titi - Pu James Dokhuman nupa tuak thar a fuihna (fiamthu ziah tur kha min hrilh fo va) leh, Pu Dokhuma ṭawngṭai dân tur ni âwma kan zêldin fiam, ka phuah chawp liau liau kha lehkhabu leh chanchinbuah ka chhuah a. Article pakhat chena sei a ni a. Ka ṭawngkam ngai ngaiin, a punctuation pawh danglam lovin facebook-ah mi tu tuten emaw an rawn post a, ka ṭhianpa ngei pawhin a post ve a. Ka ziah a nih thu ka hrilh a. Ani chuan, “Fiamthu, Pu Dokhuma ṭawngkam a ni a, tu ziah tu ziah bik a ni lo,” a ti a. Ka phuah chawp a nih thu ka hrilh chuan a hawi ve roh roh mai. Facebook piah lamah, Meichher chanchinbu thlengin mi dang hmingin Pu Dokhuma ṭawngkam kan phuah chawp chu a lo chhuak a. Meichher enkawltu, ka pa rual ni mah se ṭhian ang maia ka en Pu Rawnan an tihsual a nih thu min hrilh avângin, “A ni maw,” tiin ka sawi zui lo va; a ziaktu hming pawh kha ka hre zui duh ta lem lo va. 

Chanchinbu bâkah, internet chhûng khawi khawiah emaw fiamthu ni lo, print media-a ka chhuah ka thu an rûk a awm nual tih ka hria a. Min duhsaktuten min hrilh leh nawlh ṭhin. A tir lamah kha chuan ka han ûm zui deuh va; mahse, hetiang tih chingte hi mi hur zilh an sawi ang maia luhlul ngal an ni ve tum hrang a, “An chawngkawr thâwm nat ve theihna hmun a ni hi!” tiin mênah ka thlâk a. Tin, kei pawhin facebook group ṭhenkhat leh ka wall-ah thu ka post fo va. Chanchinbua chhuah chhâwn min dil an awm nual a, ṭha taka min dil chu ka phalsak zêl a. Hetih rual hian min dil buangbâr tum hran lova lo khâr hmiah hreh lo pawh an awm a; ṭhenkhat chuan anmahni ziah anga lang thei turin an post chhâwng a. Hêng aia huatthla la chu - a eng emaw lai tidanglam hleka, anmahni ziak anga ziaktu nihna hming invuah chawp mai ngamte hi an awm a. Hetiang tih ching hi ka tawng zauh zauh va, mi ropui tak an awm lo, a khingtu nih a zahthlâk lek lek zâwk; nimahsela, kan thuziak mi dang hminga lo awm ta daih hmuh chu a hrehawm duh khawp mai. 

Social media khawih ṭhin chuan youtube kan hre vek ang a. Zai thiam leh thil hmuhnawm lam chhuahna video emaw kan ti a; tun hnai tê aṭang khan documentary ang chi deuh, Mizo chanchin kaihhnawih pasalṭha leh thawnthu sawi nân, radio ang deuhvin mi ṭhenkhatin an hmang a, ngaithlatu pawh an ngah viau mai. A ṭhatna awmin lang mah se, mi thu inrûksak a tam phah hlein ka ring; a chhan chu, min dil miah lo leh ka hming tilang lova ka thuziak an record tûn August thla chawlhkar maiah hian ka hmu chhuak nual. Ka ziah dân ngai ngaiin, anmahni hmingin an chhiar tawp mai! A lo ngaithla ṭhintu mipui hian, an thil ngaihthlâk (en) chu tu kutchhuak nge tih lam an ngaihtuah lo va, youtube-a a sawitu leh chhiartute (record-tu) chauh kha an hria a, ‘hnahkhâwrin mulek a hring’ tih ang mai te pawh a ni thei âwm e. Kan ngawi lutuk deuh va, plagiarist-te hi an huangtau ta lua a ni. Mi pakhat a inhlawh a, mi sualin a hlawh lo lâk rûksak se a rilru a nâ ang. Lehkha ziak ṭhin chuan kan thuziakte hi nuin a fa a en ngawih ngawih ang hian kan en ṭhin asin. Mafaa khân, “Khawvelah hian literature lo chu neih ka neih lo; chuvâng chuan min rûksak chuan ka nâ,” a ti. 

Kum 2011 bâwr vêl khân AIR Aizawl chuan FM prog­ramme, ‘Radio Fea­ture’ tih huna chhiar tur Mizo pasalṭha chanchin min ziahtir a, lawmman pawh min pe a. Ka theih tâwpin ka inbuatsaih a, lehkhabu ka dap kual a, upa ka kâwm bawk a. Chuta ka thu ziahte chu kum 2013 khân a buin ka siam zui nghe nghe a. A hming chu sawi lo ila. Chu mi chuan pasalṭha chanchin ka ziah chu, ka hriat theih chinah panga vêl tûn hnaiah a video a lo siam a; min dil chu sawi loh, ka hming a lang lo va, inzah derna ṭawngkam rêng rêng a phuh chhuak lo, ka ziah ang angin a chhiar tawp mai a ni. A video entu (ngaithlatu)-te chuan chu rûk hmang hnênah chuan chawimawina an khumtir ngei ang. Ani chu facebook aṭangin tu nge a nih ka zawng a, ka thu a rûkte chu paih bo turin ka ti a; a remove a. 

Ka helh viau tih a hriatin mi pakhat chuan, “Aw..., mipuiin an hriat tura an lo chhiar chu eng nge a pawi vakna? Ram danga Mizote pawhin an lo ngaithla nasa a, Mizo chanchin naupang thlengin an hriat thar phah asin,” a ti he haw duh chauh va. Chu chu a ni a, a mi nâwlpui hian thu inrûksak ngeiawmzia hi an hre thiam zo lo em maw tih tûr a ni a. Kan hming lam tel talin chhiar ang hmiang. Tu mahin bank-a an pawisa dah mi dangin an lâk an phal ngai lo. Ni e, hei hi tûna keini lehkha ziak ṭhinte dinhmun chu a ni a. Ram changkângah chuan thu inrûksak vâng hian pawisa an chawi awk awk fo va; sikul leh university-a zirlai thlengin an tawrh phah ṭhin a ni. Chu ka mi sawi, chutia a video youtube aṭanga ka paih botir chuan inbox aṭangin, “Fiction an ni lo va (Khuangchera te a sawina), an chanchin hi chhui zau deuh va, la tihchhuah leh ka tum ang,” a la rawn ti deuh deuh! 

Tualchhûng a ni emaw, khawvêl huap a ni emaw, thil thleng - indona te, chhiatna chi hrang hrang lo thleng ṭhin te, politics-a inlehthalna te, mi ropui takte thil tih te chu chanchin thar a ni a, chanchinbu hrang hrangin an ziak a, thil thleng pakhat ziak an nih avângin a inang tlâng ṭhupin a lang a; nimahsela, chanchin thar theh darhtu ṭha leh ṭha loten mipui hnêna an hriattir dân erawh chu, a châng chuan chhim leh hmâr ang mai te pawh a ni thei a. Tin, “Lo ziak ve suh, lo sawi ve suh,” intih ngawt theih lah a ni hek lo. Chanchinbu, radio leh television te, tun hnaiah social media aṭangtein chanchin thar kan hre zung zung a; tin, special report leh feature story te an siam zui bawk a. Hêng chanchin thar puan leh special report te, ziaktu hmasa ziahte hi history ziah dâwna châk lâkna a ni zui nghâl a; hei vâng hian, history kaihhnawihah chuan thu ru-a inpuh ṭhuai hi thil harsa deuh mai a ni a. Vanhnuailiana te, Saizahawla te, Chhura chanchin te hi mi tu pawhin an sawiin an ziak thei a, an ziak thiang alâwm; amaherawhchu, a lo ngaithlatu leh chhiartuten an dawnsawn a, an lo hriat thiam theih dân tura kan sawi chhuah dân erawh chu a inang lo. 

AIR Aizawla chhiar tura tih, Mizo pasalṭhate chanchin ka ziah hi history lam hawi lo thei deuh turin, legendary thawnthu ang turin a script ka kai her a. Mi dang dangin ziak mah ila, kan ṭawngkauchheh hman leh kan sawi chhuah dânte a inang lo va, thil danglam hmuh chhuah tur kan ngaihtuah a; tin, a ngaihnawm dân tur pawh kan zawng a. Heti hi a nih laiin kan khawthlir ang zuia an rawn ziah a, kan expression te an hmang ve a nih chuan, “Fiction a ni lo va,” pawh ti mah se, thu inrûksak chu a ni chiang tih lo hre mawlh rawh se.

‘A Farewell to Arms’ tih ziaktu, Nobel Prize hial dawngtu Ernest Miller Hemingway-a kha critic-hovin an um zui nasa a, a kutchhuakte chu eng mah lo mai tiin âr chuk tui lovin an chirhtheh a. Hemingway-a chu a rilru a na hle a, ‘The Old Man and the Sea’ tih kha a ziak a. A sangha man chuhpuitu shark-te chu critic angin a tehkhin a, a nghapui man chu an filhsak vek a nih kha. ‘The Old Man and the Sea’ thawnthu ka ngaihtuah hian, Mizo zingah chuan plagiary-te hi putara nghapui chuhpuitu shark-ah ka chan a, “Hring ei chu anni riak hi an lo nih hi!” tiin ka tehkhin phah rum rum mai. 

Social media chakna a mimir kuta a awm tâk hnu hian thu inrûksak hi a nasa deuh deuh va, a hluar zêl bawk ang a; tûnah hian kan lungawi lo kan rûm chhar chhar chauh a la ni a. Mualpho leh hmaimâwk taka insiam hun te, court hial thlen rap rap hun te a awm ang tih a hlauhawm khawp mai.