Written by
Lalruatsangi Zote Social Worker
NTCP

I hmangaihte Secondhand smoke lakah an him em?

‘Tunge i hmangaih ber?’ tih inzawt ta ila, kan sawi hmasak ber te zinga mi ni tur chiang sa chu kan chhungkua, kan chenpuite an ni ṭheuh ang. Chhungkhat laina-ah pawh in khata cheng chu inhauh chang te pawh awm ṭhin mahse kan inhmangaihna hi a thuk bik em em a. 

Chutiang bawkin kan ṭhian kawm bik te leh hna lama kan thawhpuite pawh kawm ngeih tak leh pawh bik tak kan nei ṭheuh awm e. He zawhna kan inzawh chhan chu, kan hmangaih berte chu an nat kan phal ngai dawn lo tih a chiang; kan hmangaih berte hi keimahni vang zawk hian natna hlauhawm tak tak an neih theih bakah, thihna hial an chungah kan thlen tir thei tlat  mai le! 

‘Kan hmangaih berte thihna thlen theitu chu enge ni?’ tih zawhna kan chhan dawn chuan vaihlo zuk leh hmuam hi a ni tlat mai. Hmanlai Mizo hnam zia leh nunphung hi sawifiah dawn ta i la, hmun tam takah vaihlo hi kan sawi tel a ngai mai awm e. Mi tam takin vaihlo hi kan hnam nunphung nen kan hmehbel deuh tlat ṭhin a, kawng hrang hranga hma kan sawn tawh hnu pawh hian kan hnam nunphung (culture) a tel nghet tlat anga ngai lui tlat an awm ṭhin avang hian kan thlir dan leh pawm dan aṭanga hmasawn tur pawh hian hmabak ala tam hle. 

Tun ṭumah hian secondhand smoke bik bihchianna kan nei ang a, amaherawhchu a hmasain vaihlo chungchang tawitein sawi ang.

Vaihlo chu enge ni?
Vaihlo hi hrang hrang a awm a, a zuk chi leh a hmuam chi ah te an ṭhen theih a. A zuk chi-ah chuan zozial te, cigarette te, biri te hi a ni a, a hmuam chi chu sahdah, tuibur, khani, raja, zarda, leh gutkha etc hi an ni. Vaihlo hmanga thil siamchhuah hrang hrang hi an hlauhawm vek a, taksaa harsatna leh natna- cancer, lung phu chawl, stroke, thazam natna, B.P. sang, zunthlum, pum ṭha lo, T.B. leh a dang tam tak a thlen thei. 

Vaihlo-ah hian chemical tam tak 7000 chuang a awm a, cancer thlen thei ‘carcinogen’ 80 aia tam a awm bawk. Heng zingah hian ngawlveina thlentu ber, vaihlo zuna nghet taka mi tam tak an beh tlat chhan chemical pakhat ‘nicotine’ awm vang a ni. He chemical hian mihring thluakah hna thawkin ngawlveina a siam a, kan ti chhin emaw, rual pawl nan kan ti emaw kan intih laiin a lovin kan awm thei ta ṭhin a, a tawpah ngawlvei (addict) kan ni ta ṭhin a ni.

Nicotine hnathawh avang hian World Health Organisation hnuaia International Classsification of Disease-10 chuan zuk leh hmuam chi hrang hrang hi drug chi khatah a rin lut/ telh tawh a, chuvangin khawvel pumah drug chi khat a ni tih hi pawm a lo ni ta. 

Secondhand smoke bihchianna
Global Adult Tobacco Survey-2 in a tarlan dan chuan Mizoramah mahni in chhunga secondhand smoke tuar hi 84.1% lai kan awm a, hnathawhna hmunah 44.4% in an tuar mek bawk. Secondhand smoke hlauhawmzia hi ṭhahnemngai taka kan in zirtir a pawimawh takzet a ni. Secondhand smoke hi boruak tih bawlhhlawhna hlauhawm tak a ni a, thihna hial a thlen thei a ni. 

Mei zu lo te pawhin an bula mite aṭangin secondhand smoke an tawrh theih avang hian sawrkar pawhin a ngai pawimawh hle a. Zuk leh hmuam khuah­khirhna dan a rawn siam chhuak ta hial a ni. Cigarettes & Other Tobacco Products Act 2003 (COTPA) hian thui takin mipui vantlang hriselna kawngah hma­sawnna a rawn thlen ngei beisei a ni. 

Natna a thlen theih langsar zualte
Secondhand smoke hian puitlingah- i) chuap natna, ii) lung natna, iii) cancer leh, iv) thawk lama harsatna chi hrang hrang a thlen thei.
 
Naupang phei chu puitling aiin an lungphu a ran zawk avangin mei khu hi an haw zual a, natna chi hrang hrang an vei phah ṭhin a ni. Secondhand smoke vang hian naupangten chuap leh lung chak lo/ ṭha lo an nei thei a- bronchitis te, pneumonia te, asthma te an vei phah thei a; beng kherh te; rim hriatna ṭha lo te; naupang awm dan (behaviour) dik lo te; naupang rilru chaklohna te; nau piang hlim chhan hriat lohva thihna te leh puitlin hnua cancer theihna hial te a thlen thei a ni. 

Engtinnge hma kan lak ang? 
i) Sim phawt rawh: Meizial zu miin secondhand smoke lakah kan hmangaihte kan humhim duh a nih chuan sim hmasak tur; midangte tana entawn turin mahni ngeiin hmahruai a pawimawh. Midang, in in chhunga tlangnel taka an lo zu ṭhin an ṭi duk dawn a ni. I hmangaihte i hum bakah i tan hriselna i lei tel a ni dawn asin! 

ii) Vaihlo laka fihlim in (tobacco free home): I in chhung enkawl kha i mawhphurhna a ni. Vaihlo tur hlauhawm, chemical 7000 chuang, cancer leh natna hlauhawm tak tak min thlen theitu tih tlangnelna hmunah tumahin kan in i phal lo ang u. Kan in ṭheuh hi ‘tobacco free home’ a nihzia thu sawi uar ila, boruak hrisel kan dawn theihna hmun i siam ṭheuh ang u. 

iii) Midangte zirtirtu kan ni thei: Kan hnathawhna hmunah te, puipunna hmunah te, vantlang lirtheiahte miin ualau taka meizial an zu a nih chuan midang tan a hnawksak a ni tih sawi hreh lo ang che. Mipui kan changkang tawh a, dan anga hma latute hnathawh rah kan hmu ṭan ta bawk a, huaisen takin kan dikna chanvo kan sawi ngam a hun. 

Puipunna hmunah meizial zuk inthla­hrun nachang kan hre tawh hle a, mahse kan hmangaih ber berte awmna, kan chenna inah hian meizial khu hi kan la tuar nasa a ni. Global Adult Tobacco Survey (2016- 2017)-ah khan, Mizoramah za zela 84 laiin midangte mei zuk khu hlauhawm tak hi kan la tuar mek a ni tih an rawn zir chhuak a ni. 

Midang kan hmelhriat loh laka kan inthlahrun viau tawh laiin, kan hmangaihte awmna berah tur hlauhawm tak natna leh thihna hial thlen theitu zalen taka kan la awm tir fo hi kan inngaihtuah harh a ngai. 

I en liam mai mai ṭhin vaihlo zuk leh hmuam khan i hriat loh hlanin nangmah leh i chhungteah natna ṭihbaiawm tak a thlen thei che asin. I hmangaih i nu leh pa, i kawppui, i fate, a tu emaw ber kha i thiltih vang khan natna hlauhawm tak a vei thei asin. I sim theih loh pawhin fimkhur hle rawh! 

Hma i la duh a nih chuan Tobacco Cessation Clinic - Civil Hospital, Aizawl leh district capital zawng zawngah te, State Referral Hospital-ah te, Mizoram State Cancer Institute-ah te, pui tur chein kan lo inring reng e.