MIZO ṬAWNG- Chham, Nghei, Sim

Kan ṭawnga ṭawngkau (thu mal) tam tak hi a ni lo zawk hreta hman kan nei nualin a lang ru fo; a awmzia ni awm tak chîk rûk peih chuan bih ngun ngai kan lo ngah maithei e. A awmzia thuhmuna ngaih theih thuak; mahse, nihna hran lo nei fel deuh site, pathum lek i'n bih ho chhin teh ang:-

CHHAM : Thumal, 'chham' telna langsar zual ṭhenkhat tar lang hmasa i la:  hnuchham, tlachham, thawchham, pheichham, chhuanchham, tawng­chham,  hlawhchham, etc. 

CHHAM tihna deuh ber hi,  'MAMAWH thil, awm reng tura ngaih chî / nghet chî ( ni renga ngaih chî lam,)etc.   'Awm  ta lo  emaw; awm  ngei tura ngaiha awm si lo emaw,' a ni deuh ber awm e; 'Awm reng, awm ṭhin, awm lai, awm tura/ ni tura ngaih sâ, etc, awm lo' tihna a ni ber ang e. 

Entirna:  (1) pheichham - ke nei lo /awm lo tihna a ni mai a. (thawnthu  deuh chuan- pang khing (lehlam) zawng nei lo, mihring ang ve si, ke pakhata sawt mai ṭhin...). (2) hnuchham - A hming put chhan tak hi chu 'Hnute hnêk tur nei lo/ awm lo' a ni mai ang a; mahse, pian tirh aṭanga Nu awm lo (nei lo) sawi nan hman ngheh a ni mai; mahse, 'Hnute awm lo' tihna chu a ni ang. (3) thawchham - thâwk chhuah leh hip theihna (boruak emaw, amaha thâwkna awm...) nei lo/ awm ta lo  thut, tihna.  (thâwk theihna nei lai reng, nei ta lo thut;   buhfai chham pawh- buhfai nei tawh lo (awm ta lo) thut tihna lamte..., etc.). (4) hlawhchham - eng emaw hlawh chhuah tum rana thil ti/ kal chhuak,etc, hlawh chhuah/ tih chhan hlawh chhuah leh hmuh chhuah emaw 'awm si lo' tihna te; 'CHHAM a ni vek mai e. 

NGHEI; 'Ti lo/ hmang lo/ a loa awm,etc,' tihna a nih hmel  ber e; a thila kha ni loin, ' A ngheitu (mihring/ nung dang) awm dan' sawina lam zawk a ni. 

"Buhfai kan nghei/ buhfai kan chhàm (tlachham)," tih hi en i la:  Ṭawngkam dik lo a ni lo a, kan hmang ve ve a ni. An awmzia bîk hrim hrim erawh  sawi si se ta i la - 'Buhfai kan chhama (a awm tawh loa) kan nghei (a loin kan awm/ kan ei lo)- tihna; sawi fiah kélh a har aiin heti hian a fiah mai ang e.

An thuhmun lohna tarlang leh chhin daih i la, a fiah zual maithei:  Buhfai nei reng chungin chaw a nghei theih. En tirna- Chaw ngheia ṭawngṭai,etc. (...ei loa awm lailawk' /in hrêk- tihna a ni ber ang e.) etc; hei hi 'Chhàm' tihna a ni ve ta lo. 

Chuvangin, neih loh vang (chham vang) emaw leh, nei reng chung pawha  'ti rih lo / inhrêk,etc'  hi,  NGHEI a nih tâk chu. (a thila - pawisa, Zu, buhfai,etc te kha ni loin; 'mihring/ thil nung dang zâwkate kha,' tihna.)

SIM: 'Thil tih ṭhin, chìn ṭhan, tih lai reng chu;  ti duh tawh lo leh ti ngai tawh lo tura ti tàwp hmiah' hi SIM chu a ni mai awm e. Sim a nih chuan 'Ti nawn duh tawh lo' a ni mai a; 'Nghei (ti lo lailâwk)'  hi Sim a ni lo bawk a ni. 

A nihna takah, SIM chi - RILRU LAM hnathawh/ awm dan sawina bîk daih a ni; thutlûkna sawina lam daih.  ('Ka sim tawh a, ka ti leh alawm maw le,etc,' a dik lo; SIM-ah nawn leh a awm thei lo; ṭawng awmze dik taka kan teh chuan.)

Tin, hriat pawlh, sawi pawlh an nihna en leh i la- 'chhàm leh nghei' tih leh, 'nghei leh sim' tihte hi an ni a; 'chhàm leh sim' erawh sawi pawlh an ni ngai lo lawi si a ni. Chuvangin, SIM hi a mal hian a dik mai a, a dang nen ngaih fin loh tur a ni. 

Thu malte hi an awmze bil kan zuk hriat vak kher loh vangin ngaih fin kan ngah reng a, a theih chuan a hriata hriat ve hi a ṭha hrim hrim e, tih mai chi erawh a awm chawk a nih hi; tu'n kan hre bîk lem lo a. 

Heti hian dah leh ang: 

-  chham = awm tura ngaih ngheh / nia ngaih ngheh / ni lai reng,etc; - awm lo/awm ta lo/ ni ta lo/ nei ta lo,etc. (thil).

-  nghei = neih loh / chham vanga 'ti lo  lailâwk / ti rih lo,' tihna. 

(awmdan).

-. sim = tawp hlen / nawn lo. (rilru - thinlung lam thu tih tlûk a ni.)