Written by
P.C.Lawmkunga
POLITICS LEH KOHHRAN
Vawiina politics kan hmelhriat dan hi chu a nalh fahran lo hle mai ti rawh u. Politics khelh kan sawi tawh chuan engkim leng vek mai, dawt leh thutak chawhpawlh pawh pawi tih lohna hmun niin kan ngai ta niin a lang. A chhan mawl te pawh politics chu thuneihna inchuhna hmun, lalna leh thuneihna channa tur a nih phawt chuan dâwt leh tharum chakna hial pawh hman duhna mual niin kan hmu ta a ni ber.
Khawvel ram tam takah phei chuan politics kal sual hian invauna leh inthahna thlengin ram a tibuai thei a, nunau pawi sawi ve lote thlengin an tuar nasa ṭhin a ni. Kan ram, Mizoramah pawh hian politics sosâng avanga inthahna leh invauna te a awm tawh ṭhin a, tunah chuan khâng hun kha kan pel ta niin kan hria a ni mai thei e. Chutih laiin sum leh therhlo hmanga politics khelh erawh chu kan pawiti ta mang lo em ni chu aw? tiin a ngaihtuah theih ta a ni.
Isua pian hma aṭanga lo hman tawh politics hi a awmze bulpuiah chuan khua emaw ram emaw inawp dan fel tak hi a ni mai a. Chûng hun lai chuan Greek rama khua polis te chu anmahniin an inawp hrang ṭheuh va, City-States tih an ni ṭhin. Athens, Spartaca, Corinth, Thebes, Rhodes etc. Chutianga fel taka inawpna dan chu politics a lo ni ta ni ber a, chutiang zirna chu political science a lo ni a, sawrkar programme kalpui dan chu public administration a lo ni ta a ni. He Greek politics chhungah hian in-sawrkar dan chi li - Democracy, Oligarchy, Monarchy leh Tyranny te an awm a. A enga pawh khi ni se, ram ro inrelna tura ruahman, politics hmanga eizawnna leh ram himna siam kha an tum ber a ni mai. Chunga thawktu politician-te chu mi namai an ni lo va, mi thiam leh kawng tinrenga rem hria leh finna lama bengvar, mite zah an ni fo ṭhin. Greek political gurus ho Socrates, Plato leh Aristotle te khan politics an lo duang ṭha hle a ni, kan ti thei ang.
Politics hian kan nitin khawsak hi a thunun vek mai a. Party-ah va in ziak lut kher lo mah ila, MLA/MP nih tum kher lo mah ila, politics hi kan tlansan thei lo. Min khawih vek a ni. Petrol man a to, gas kan hmu ṭha lo, tih te pawh hi politics chhunga mi vek an ni. Chhiah pek leh hmasâwnna sum te hi politics vanga lo awm vek a ni. Chuvangin, Pastor, Upa leh rawngbawltute tan pawh hian politics hi ngaihven ve a ṭul khawp mai, party politics-a lut kher lem lo pawhin.
Dik chiah chuan Bible-a kan hmuh Mosia leh Josua-ten Israel fate an kilkawi dan hi politics chi khat a ni ber. Mosia puzawnin Mosia hnena thuneihna sem zai tura a thurawn pawh hi public administration-a pawimawh tak thuneihna sem insem zai dan, delegation of powers kan tih inṭanna sawi theih a ni ang. (Exodus 18:13-21). Hei hian politics chuan inawpna tha Good governance kan tih mipui vantlang tana thil ṭha tih hi a huap vek mai a ni. Chuti a nih chuan Kohhran leh rawngbawltute tan pawh thinhrikna tur a awm hauh lo niin a lang. Fel taka ro inrelna hmanrua a ni si a. Israel te hun lai pawh khan an politics khan ram rorelna leh Kohhran (sakhua) a huap tel vek a. Lalte khan sakhaw biakna lam thlengin an thunun vek a ni, puithiam te hmangin. England-ah te pawh an lal te chu rinna humhimtu ‘defender of faith’ nihna an lo pe tawh ṭhin.
Mahse vawiinah chuan Kohhran leh politics hi kan thliar hrang ta viau mai a. Kan politics a bawlhhlawh tak em avang hian Kohhran mi leh rawngbawltu dik takte tan chuan va inrawlha va tel ve hi dik tawk lova ngai kan tam ta. Kan politics hi party politics a nih tak avangin pawl inerna leh insawi chhiat tawnna a hluar ta a, sum senga tlin tumna te thlengin. Chu chu Kristian zirtirna nen a inmil ta si lo va, Kohhran chu politics aṭanga inthiarfihlim hmak tura ngai pawl kan tam ta niin a lang. Chutih laiin mi tam takin party politics an khel a, a theih chin chinah an ṭanhmun tivâwng turin Pathian thu an chhâk chhuak reng a. “Pathian zawn chhuah ram, Pathian leh kan ram tan, Chanchin Ṭha hrilhna hmanrua” tiin an programme te chu Pathian thu an chhamphual hnan ngam a. A ṭhen te phei chuan “Pathian Manifesto” tiin an Pawl thiltum hmang chuan Pathian hming a naranin an lam a. Chutih laiin an party kalpui dan leh thuneihna chan an tum dan chu Pathian thu nen a inpersan hle fo va. Inthlannaah mipui hip nan sawkar thil an tawktarh a, Sawrkar hna leh hmasawnna scheme pek an tiam nghek nghek a.
Chu thlêmna chu ûma tu Party emaw tana vote thlak kan awm ṭeuh bawk a. Tu party pawh lo sawrkar se, mipui tana ṭha tur inawpna fel leh ṭha politics kha ni tawh lovin mahni Pawl leh chhungkaw hamṭhatna tur politics an kalpui nasa ta fo va. Thil ṭha tam tak min tiam a, tihhlawhtlin a awm tlêm em em a. Kuthnathawktute tan eizawnna nghet an pe thei lo va, Vai buh ring tawh lo tura min tiam laiin duh khawp Mizo buhfai lei tur a awm chuang lo va. Chêng nuai thum leh a aia tam te min tiam laiin an sawrkar meuh chuan an sawi zuzi leh titih mai a, chutiang rêng rêng chu kan ni ta. India mi kan ni lo, ti-a insawi mihran tum em em chungin an hnen aṭanga sum sawi chhuak thei nihte chu kan inchhuan phah viau leh lawi a. Heng thil te avang hian mipui hian politics hi thil thianghlim lo, Kohhran mi dik takte tana tel vena chi lovah an ngai ta hial a, a pawi hle a ni.
Chuvang chuan party politics-a inhmang reng reng - Pastor, Upa leh rawngbawltu thlengin Pathian thu sawi ve mah se kan benga rawngah a lut thei lo va, ṭan lam nei tlatin kan hria a. An thusawi kha Pathian thuhriltu sawi ni lovin Congress pa, MNF pa, BJP pa sawi niin kan hre tlat zel a. Tichuan, thil inhmeh ber tura ngaih politics leh Kohhran chu thir leh bellei chawhpawlh tum ang maiin a inbelhbawm thei tak tak ta lo a ni. Engtin nge ni zel ang le?
P.C.Lawmkunga