Written by
VL Tanpuia
Khatla

District khawpui nih hi a hlawk chiah em?

District hawn belh leh a khawpui (headquarters) tur chungchangah titi a awm a. A nih dan tur anga district thar pathum siam a lo nih tak chhoh takah chuan ngaihdan sawi pawh a ngamawm tawh niin a lang. Tlem azawng ka han sawi ve teh ang. 

Khati taka district khawpui nih an/ kan chak leh titi a tam kha chhan ṭha tawk a awm ngei a tih theih ang a. Chutih laiin mi tam zawk rilruah chuan District khawpui nih chu eng nge a hlawkna chiah ni ang tih zawhna pawh a piang thei awm e. He zawhna chhanna awlsam ber nia lang chu mihring an pung/ pemkhawm tam a, sorkar hnathawk an tam phahin eizawn a awl tih hi a ni mai. Mihring an tam nak nak chuan eibar zawn hi a awlsam nge nge ṭhin. 

A dawt lehah chuan district khawpuiah chuan sorkar hnathawk an tam a, sorkar hmalakna hmuh tur a tam ṭhin. Sorkar hnathawk an tam miau chuan sorkar hnathawk lem lo tan eibar zawn a awlsamin kuthnathawktute thar chhuah hralhna a awlsam bawk.

Thil dang tam tak awm mah se a chunga point pahnih lek avang pawh khian district khawpui nih hi a lo chakawm hle kan ti thei ang. A tichiang turin entirna atan Mamit khua hmang ta ila. Kum 1998 a district khawpui pek an nih lai kha chuan thingtlang khaw lian tak an ni satliah mai kha a ni a. Khatih hun leh tun hun chu inthlau vet vet tawh tak a ni. District khawpui ni lo mah se an ṭhang tho ang. Mahse tuna an ṭhan duan ang em em chu a ni hauh lovang le. Mamit-ah hian kum 2001 census-ah mi 5261 an awm a, kum 2011 census-ah erawh mi cheng  7882 an awm daih thung. Kum 10 chhungin mihring 2621 zetin an pung tihna a ni. Kum 2021 census-ah meuh chuan mihring an pung viau tawh turah ngaih a ni. 

Mamit-in district khawpui a hmuh hun laia district dil ve tho, Hnahthial-ah hian kum 2001 ah mihring 7138 an awm a, kum 2011 ah mi 7187 an ni. Kum 10 chhunga mihring an punna hi mi 49 chauh a nih chu! Mitthi an tam tihna lam ai mahin district khawpui ni ta lo na na na chu pemchhuak an tam hle tihna a ni thei ang. 

N.Vanlaiphai te hi en ila. Kum 2001 chhiarpuiah mihring 3275 an nih laiin kum 2011 ah erawh mihring 3602 an cheng a. Kum 10 chhunga an punna hi mi 327 chiah bawk a nih chu. District khawpui demand ve fo ṭhin, Darlawn-ah te hian kum 2001 aiin kum 2011 ah mihring an tlem zawk zu nia! District khawpui hmu ta se hei hi chu a thleng hauh lovang le. He khuaah hian 2001 chhiarpuiah mi 3859 an awm a, 2011 ah erawh mi 3769 an awm thung! Mi 90 laiin kum 10 chhungin mihring an kiam/tlem zawk tihna a ni. 

Saitual te hian hmanah khan district hi hmu ngat selang chuan an khua hi a ṭhang duangin mihring pawh an pung chak viau ngei ang. Tunah hi chuan kum 10 chhungin mihring 653 awrhin an punbelh hram a ni. (2001 ah mi 10966 an cheng a, 2011 ah 11619 an ni thung) Khawzawl te hi han sawi kai ta zel ila. Kum 2001 ah mihring 10954 an awm laiin kum 2011 ah pawh mihring 11022 an cheng a. Mi 68 chauhin kum 10 chhungin an pung tihna bawk a ni - mak deuh asin! Khawzawl hian kum 1998 khan Champhai aiin district headquarters kha lo hmu zawk ta selang chuan a chunga mihring pun dan khi chu a danglam viau hmel e. 

Hetih lai hian kum 1998 a district khawpui a puan khaw ṭhenkhata mihring pun dan han en thuak ila. Kolasib-ah chuan kum 2001 leh kum 2011 inkarah (kum 10 chhungin) mihring 5262 zetin an pung hman a. Serchhip-ah pawh hemi hun chhung hian mihring 4062 in an pung bawk. Lawngtlai khua chu kum 10 chhunga an punna hi mi 6230 a nih laiin Champhai pawh mihring 6269 zetin he kum 10 chhung hian an pung hman bawk.

Hengte han thlir hi chuan district khawpui nih hi a lo hlawkin chu hmunah chuan mipui an lo pemkhawm nge nge ṭhin tih chiang takin a lang. Party politics tuinu tel miah lova han thlir pawh hian district khawpui nih loh ai chuan district khawpui nih chu a thlakhlelhawm a lo ni. 

Khawvel ṭhang zelah hma­sawn tur chuan mihring pun a ngai a, mihring pung tur chuan hmasawnna a thlen a ngai bawk kan ti thei ang. Kan ramah hian hmasawnna tur atana hmalakna ang chi chitin deuh thaw-ah hian tehfung atan mihring tamdan/ mihring cheng zat hi hman a nih miau avang hian micheng tamna khua nih hi a thlakhlelhawm em em a ni. 

Mi cheng tamna khua ni tur chuan mipui an pemkhawm a ngai a, chhan mumal awm lo leh eibar hmuh harsatna hmunah mipui an pemkhawm zen zen lo. Mipui pem khawmna khua ni tur chuan sorkar hmalakna lian tham awmna khua nih a ngai. Chutiang chu thil awmdan a nih avangin hmasawn tur leh mipui pun chakna khua an nih theih nan miin district capital nih hi an nawr ta ṭhin ni berin a lang. He tehkhawng aṭanga teh chuan district capital nih hi hlu deuh asin. 

Hei vang hian district khawpui nih kan thlahlel viau te hi in dem ngawt theih pawh niin a lang lo ve. Hmasawnna hna a kai rual zawk nan pawh district thar hi kan mamawh viau bawk niin a lang e. 

VL Tanpuia, Khatla