Written by
Vanlalremruata Tonson

Ruihhlo hi engtin nge ni dawn?

“Eng a ti nge i thisen kha sikret-ah
khan i chiu luh kher a?”
“A, a ruih ve theih a”
“I rui tawh tho alawm, kha”  
min chhang tawh lo.

Mi pakhat ṭawp leh nel awm lo zet hi a lo kal a. Kan bungraw dahna lamah a phei den den a, ka thlithlai zui a. A kil lam a pan a, a kekawr a pawt thla. A thu a, thil fun tereuhte a phawr a, tui nena pawlhin inchiuna burah a thun. Ka phone camera-in thla ka la ru a, a ṭit phah ang tih ka hlau deuh a. A tih dan kha a mak angreng, ka vawi khat hmuhna a nih vang a ni mai thei. A kapah a chiu a, ruihhlo kha a kap lut a, a hip chhuak leh a, a kap lut leh thin. Nakinah chuan a phawi a, a indap a, a bula a sikret zuk bang chu a en a, a lungsi lo deuh a ni ang, a thar a phawrh a. A inchiuna (syringe)-a thisen kai chu meizialah chuan a chiu lut a ni. A lungawi hmel khawpin ka hria. A lo hawi chhuak a, a chunga mi khi chuta kan inbiakna tawite chu a ni. 

Nikum lamah tawh khan, kea kal tam na na na chuan tlai thim hnuah hmel pangngai fu fu kawng sira inchiu hi ka hmuh zauh zauh a, kawng sir zunin ni se syringe hlui hmuh tur a tam a, tuihawk luankawr ni se chuti tho. Aizawl ni lo hmun danga ka kalin ‘No 4 a hluar ve em?’ tih ka ching a, ‘a hluar’ an ti ve deuh zel lehnghal!

Ruihhlo inpekna hmunte hi a pui a nia; tuma mitmei veng awm pawhin ka hre lo. A kengtu a lo thlen hi chuan an phu suau hi a ni mai a, zahpah nei pawhin an lang lo. A ruihhlo kha a hrana lei loa inchiu tira pawisa pete pawh an awm a ni awm e! Thil pakhat ka hrechhuak: Kum 2004 niin ka hria, ruihhlo kha manganthlak khawpin a tam a, Zodin Square vel kha a hmunpui a ni. Chhun pachangah ruihhlo kha duh duhin an inpe a, bazara thil lei ang mai a ni. Kil khatah dendrite nen mi pakhat a lo ding a, a hnim ṭhinte kha pawnchhia nen an lo kal a, an dawh a, dendrite kengtu chuan pawnchhiaah chuan a lo hmehchhuah sak zel a, cheng sawm an pe a, an kal leh ṭhin. Ṭum khat chu Zoa Tlau, khatih laia kartin chhuak chanchinbu Laisuih enkawltu nen kan chang a; thla te a la a, thlalak nen chanchinbuah a chhuah nghe nghe. 

Tunah hian veng tinah No 4 (heroine) hmuh turin minute 15 a ngai lo ang, tia an sawi ka hria. 2003 vel khan hetiang dinhmunah hian kan ding.
“No 4 chu i test duh em?” “Aw” “Lo kal rawh.”
Bawngkawn-a Lunglei Road hmun pakhatah kan va kal a. 
“Khawi maw 50, hetah hian lo awm la 
ka va la ang,
“I lo lan chuan min pe duh lo ang.”
Minute 10 ral hmain a lo let leh a.
“Heng lai dawr (nepnawi dawr tê ho a sawina)te pawhin an kawl vek, i awm avangin min pe ngam dawn lo a.” 

Khatih lai khan ruihhlo hluar lutukin mipui a tithawipik niin ka hre ve ṭhin. Sorkar a chet loh chuan a do pawl an che na tulh tulh ang a, a zuartu pawl lah mafia ang deuhin an intel ruh mai ang tih ka lo hlau ṭhin. Ve-in. A hnu lawk 2005-ah MTV (Mizo Tlangval) an lo lang a, tharum nen ruihhlo zuar nia hriatte chu beih an ni ta a nih kha. Ka ngaihtuah let pawhin 2005 leh 2006 chho vel hi chu rapthlak ka ti ṭhin. Kha tih laia kan dinhmun kha a rapthlak a, tawn leh pawh a chakawm lo.

Khawtlang hruaitu, nu leh pate leh ruihhlo avanga tuartute mangang hi engtiang takin rawn auchhuak leh ang maw? Sorkar hian ruihhlo do hi puang se ka van ti tak. A hranpa ngatin. Zu mah sorkar hoin kan do a, a rui leh phalna nei lova kawl chu an tang dawn a nia. Eng vangin nge ruihhlo ruite hi an tan loh bik ang le? Ruihhlo ti ka hmuh hian mihring tling tawh loa ngaihna ka nei nghal vat ṭhin. Ve khanglangin. Ruihhlo tih hi an bansan leh theihna chance a tlêm em em a, an bansan a nih pawhin ‘mi pangngai zân an ni leh ang em’ tih hi ka rilruah a awm ṭhin. Ruihhlo ti reng chunga ‘emotionally’ pawhin ‘a pangngai viau tho hi a,’ a vung deuh nain tih tur mihring chu ka hmu, mah se, ka hmuh ve chinah chuan chutiang chu midanglam bik an nih hmel ka ti tlat thung. Chutiang chu ruihhlo tih hi ka hmuh dan a nih avangin tuna kan dinhmunah chuan sorkarin hmalakna pangngai anga kalpui lo a, a dopui a puan hi a ṭul hle. 
Ruihhlo ti an awm chuan supply an siam a, supply a awm chuan a ti dang a awm belh zel a, chuvangin ruihhlo tite zalenna hi society himna atan leh economy atan hrek beh sak a ṭul. 

Ruihhlo tiah hian hna thawk tura chhawr theih an awm a nih pawhin chhawr tlak tak chu an tlêm ngawt ang. Chutiang chu a nih avangin ruihhlo man leh ruihhlo ngai enkawl nana sum sen chu pawisa khawlai leng (money in circulation) titamtu a nih pawhin a mihringa a chhawr tlak loh kha resource lamah hlohna a ni a, economy tan chuan ṭha lo tak a ni. Ruihhlo hi miin a ti a nih pawhin midang kaichhawng thei lo tura a ti apiang chu control nghal hi thil ṭul hmasa a ni. 

Mihring nun tichhia ni lo, thil neih (material) tihbo saktu, rukru mah society-ah zalen taka an awm kan rem ti lo a, kan tantir ṭhin. Ruihhlo ti pawh hi society-ah zalen takin awm lo se a âwm viau lo maw? An zalen loh chuan a zuarte pawh an chep rawk rawk ve tho ang. A zuartute aṭangin ruihhlo hi kan hup hmak thei lo chu a ni si a. Ruihhlo chi hrang hrang a awm avangin a hnar lam aṭanga hup tum hian a chi dang a lo chhuak fo mai thei bawk. Chuvangin, a titute lam hi tihtawp tuma tha thawh ve reng reng a ṭul. Miin an pawnpui hnuaia an tih hi chu kan khap thei lo ang, anmahni duhthlanna thiang taka an tih a nih ngat bawk chuan. Mahse, kawngka emaw anmahni mimal huang pawn emaw an rawn dai chiah hian vantlang leh sorkar thu a ni ve tawh a ni lawm ni? Ruihhlo tih leh ruih khap hi kan duh chuan tih theih âwm tak a ni. 

Sorkarin ruihhlo dopui chu puang se engtin nge a tih ang?
Indonaah chuan ralreltu an awm ṭhin, hneh tuma indo a nih chuan. Sorkar hmalaknain committee a siam theih ang. Chu chuan hmalak dan tur hmachhawp a siam thei ang. Entir nan: ‘Ruihhlo ti tawhte zalen chu society tana  a him lo a, zalen loa dahna tur dan siam tur a ni’ ti pawhin sorkar committee siam chuan a ti thei ang. Kan chief minister-in rehabilitation centre-a sawi ṭhin a, chu chu tuna sorkarin a kalpui aia chak zawka kalpui dan tur committee chuan a ngaihtuah thei ang. 

Sorkarin ruihhlo do a puan chuan veng tin deuhthawah pawh rehabilitation centre hi chu kan din thei ang. Chumi enkawl turin volunteer - mithiam leh thiam hranpa lem lo, mah se ṭangkai em em kan nei ṭeuh thei ang. Fund pawh sorkar sum bawm sawk hek miah loin kan dap (raise) theih a rinawm. Tunah pawh sorkarin hna pangngai ang lekin ruihhlo do hi a kalpui na a, SRS hnena ṭanpuina pe turin society hi a inhawng em mai. Sorkarin ruihhlo do a puan chuan SRS volunteer (mahni inphata ruihhlo do tura pen chhuak) te leh police leh excise and narcotics te tan thawhho a remchang ang. Tunah chuan sorkar agency pahnihte hian training nei lo thawhpui an duh kher lo ang. Mahse, sorkar hian ṭha tak tak a thawh chuan volunteer-te chu basic training pawh a pe thei mai ang.  

CM tan pawh Chin state han tlawh a, a counterpart (Chin chief minister) han biak pawh a remchang ngawt ang. Tuna khawchhak aṭanga rawn thawn thlatu nia an hriatte pawh “SRS chuan an han bia alawm” tih ngawt ai chuan awmzia a nei khawpin a rinawm. Thawkkhat lai khan sorkarin zuk leh hmuam do kawngah hma a han la, sikul naupang hi chu an harh nasa mai a, an hmuh leh awmnaa meizial zuk a nuam meuh lo. In tam takah naupang hmalakna tih hriat takin meizial zu lo tura inhrilhna ziak (thu emaw lem emaw) hmuh tur a awm ṭhin. Sorkarin ruihhlo do a puan chuan sikul naupangteah pawh nasa takin in hrilh hriat a remchang ang a, ruihhlo ti tur ven kawngah awmzia a nei khawp ang. Tunah chuan ‘awareness campaign’ ang zawnga hmalakna hi a langsar lo riau a, tleirawl tan chuan ruihhlo hi tih ve chhin pawh a awl ngawt ang. 

Mi tlawmngaite hian ruihhlo hi an man hnem tawh ngang mai. Mahse, an mante hi khawchhak aṭanga rawn chawluttu chu an nih hmel ṭhin lo a ni; network a awm tihnaah a ngaih theih. Chu chu ruihhloa sumdawnna kalhmang niin an sawi ṭhin a, a dik bawk ang. Kum 2005 chho a SRS-in ruihhlo a do vak khan a network hi a lian vak lo ni mai thei. A chhan chu volunteer lamte khan an tuar ve vak lo a, eng emaw chen chu ruihhlo kha a ip ve deuh bawk. Tunah hian a network a lian ta em? Khehpuam khan ruihhlo sumdawnna hi a tilianin a network pawh a tinghet viau thei tlat. Chuvang tak chuan sorkar a chet a ngai a, a network a len viau chuan sorkar mi pawimawh tak tak an lo âwk thûk ru viau thei bawk. 

Kohhran hian, sorkarin ruihhlo do a puang emaw puang lo emaw, ruihhlo hi nasa takin do se. Kohhran a chet na na na chuan sorkar chu a awm mai mai thei lo ang. Zu mah heti taka a vei chuan a aia hlauhawm zawk ruihhlo hi kohhran hian han vei se aw. Tuna kan awm danah chuan excise and narcotics-a thawk emaw police emaw hian ruihhlo-a inchiu emaw ei emaw in emaw lai hmu se engtin an ti kher lo ang. Kei pawhin khatiang mi chawrche tak pawh ka lo khap eih lo a nia, midang pawh in ni hlawm thoin ka ring? Tin, va inrawlh tum ila a titute zawk hian mi an lo tilet hrep emaw a ni ang. Tumahin rilru takin ruihhlo do emaw a tite va khap emaw hi mahni mawhah kan la lem lo. SRS chauh lo phei chuan a ngam pawh kan ngam âwm lo a nia. 

Eng emaw tia, ruihhlo hi han tih deuh chu a van ṭul tawh tak em. Hlawh leh hlawkna engmah beisei lo va inpete kutah a do hna hi dah ngawt chi niin a lang lo. Tlin loh chin a awm tlat. Sorkar hian ruihhlo hi a vei nge a ‘ngek’ mai mai. 

Vanlalremruata Tonson