Written by
Zalianthanga
Durtlang

Mizo chhuan thar fing leh danglam bik chherchhuah i tum ang hmiang...

Khawvel hnam hrang hrang awm mekah hian eng hnamte hi nge fing leh danglam bik, thil tithei bik, kan ngaihtuah ngai em le? Chung hnam fing leh an thiamna tunlai khawvelin a chhawr leh ṭangkaipui zual em emte chu eng hnam te nge tih leh eng ram te nge an nih, eng vanga fing bik nge an nih tih i han chhui dawn teh ang. 

India ramah pawh heng Sindhi hote, Maruari hote leh Bengali hote hi an fingin sumdawn an thiam chungchuang hle a ni. Tin, Japan ho pawh ram te reuh te ni si khawvel awp tuma, khawvel indopui chawk chhuak thei hial, an tlawm hnu pawha an thilsiam leh electronic thlenga khawvel pum awp thei thawthang an nih hi. 

Chutihlaiin, Aigupta Lal, Pharo-a hnuaia tihduhdahna rapthlakin a nuai hnu, an Pathian hnam thlan, a fachuam, an rochan atana a pek Cannan ram (Palestina) an rauhsan aṭanga (kum B.C. 586 vela Babulon-in a tihchhiat vek a, a hruai bo tak te) A.D. 70 aṭanga 1948 thleng (kum 1878 chhung zet an Cannan ram lah sorkar hrang hrang 6 (paruk) laiin an chhuhsak (an awp) ṭhin, tun tlaikhawhnu May 14, 1948 a Inde­pendent ram lo ni leh thei ta chauh Juda (Israel) hote pawh hi an fingin, sumdawn an thiam em em a. Khawvel huapa insumdawn tawnna - incheina, tlereuh, silh leh fen, indona hman­rua, hotel industries leh film industries awm mek te hi Juda ho kutah 70% lai a awm a nih hi. 

Chutih laiin engineering, music leh science lamahte hma an hruaiin America, khawvela ram ropui leh hausa ber maiah lah sumdawng lian banking, thilsiam chhuah lamah hma hruaitu an ni a. USA pumpuia sumdawnna 75% aia tam mah hi Juda-ho control a ni hial a, Indopui 2-na a, Japan rama Atom bomb thlak tak siam chhuaktu pawh kha Juda pa a ni. 

Tin, Asia chhimchhaka awm, ram te reuh te Mizorama Serchhip District 1382 sq. kms chanve pawh tia lo Singapore 616.3 sq. kms chauhva lian, leilung hausakna sawi tham nei hauh si lo, khawvel ram changkang ber zinga tel thei hial si te hi a mak a. Kan sawi tak Japanese te, Juda (Israel) te, Bengali, Maruari leh Sindhi Hnam te hi eng vangin nge an fin bik em em mai le? Heng zing aṭang hian “Eng vanga Juda (Israel) te hi fing chungchuang bik em em nge an nih” i lo zir dawn teh ang aw! 

Dr. Stephen Carr Leon-a USA California lam miin kum riat (8) chhung zet research (zirchianna) a beih hnua a thil hmuhchhuah, a Thesis ziak “Eng vangin nge Juda-ho hi an fin em em bik” tih aṭang hian Mizote pawh inzir chhuah i tum ang u. “Tumna a awm chuan kawng a awm” tih a nih kha. 

Zirchianna aṭanga a thil hmuh chhuah dan chu hetiang hi a ni:- 
i) Ei leh In, zuk leh hmuam, hnamzia, sakhua leh nu pum chhunga naute an buatsaih dan te hi an finna bulṭhut ni ngeia ngaih a ni. Hnamzia leh sakhaw lam hi a chhui (zir) thui loh avangin sawi thui bik lo mai ila.

Pum chhunga naute an enkawl dan: Israel ramah chuan nu-in nau a pailaiin a zai deuh reng a, music (piano) a tum reng a, a pasal nen chhiarkawp (Mathematics) an chawk reng mai a ni. Hmeichhe rai lai chuan chhiarkawp bu a keng chawt ṭhin a, hetia pum chhunga naute an la awm lai aṭang hian ‘mi bik ni turin’ an buatsaih ṭhin a ni tiin Juda nuhote chuan an sawi. An nau pai chhung zawngin Mathematics hi an chawk reng mai a ni. 

II)     Ei leh In: Hmeichhia an rai laiin theite, sapthei chikhat (Almond - Amygdallus cummu­nis) an tih (Mizoramah chuan hetiang sapthei hi kan nei lo niin a lang) leh bawnghnute an eiin an in tam hle. 

iii)    Chawchhun (lunch)-ah chhang leh sangha (a lu tel lovin) leh thlai rah an ei ngei ngei ṭhin;

iv)    Sangha hi thluak tichaktu a ni an ti a, a lu sa erawh thluak tan a ṭha lo an ti thung; 

v)    Tuifinriat sangha chi khat (Cod = Gadus morhua) thau hi raipuar laia ei ngei ngei turah an ngai (Mizo naupang sawngnawi leh tar chak lote pawhin an ei ṭhin, nghapui thau kan tih hi)

vi)    Sangha leh ran bawp sa hi ei ngei ngei turah an ngai. Sa pangngai erawh nau pai laiin an ei ngai lo;

vii)    Sa dang leh sangha ei pawlh hi taksa tan a ṭha lova, taksa tan ṭangkaina a awm lo an ti! 

viii)    Salad (thlai hel ei chi) leh thlai rah (a bikin almond) te chaw eiah ei tel ngei ngei turah an ngai;

ix)    Chaw ei dawnin thlai rah an ei hmasa zel ṭhin. Chhang emaw buh emaw an ei hmasak chuan taksa a tinguaiin mut a tichhuak duh an ti; 

x)    Vaihlo tur (Nicotine) hian thluak a tibuai a, chi inthlahchhawnna thlengin a nghawng an ti. Chuvangin, Israel ramah chuan mei zuk hi thiang lohva ngaih a ni;

xi)    Nu leh Pa ten naupang ei leh in hi ṭha takin an vil ṭhin. A hmasa berah theirah leh almond an pe a, chumi hnuah sangha (Cod) thau an pe leh ṭhin;

xii)    Juda (Israel) naupang chu ṭawng chi thum tal Hebrai, Arabic leh Sapṭawng te hi thiam ngei turah an ngai. An naupan lai aṭangin piano leh violin tum an zirtir ngei ngei ṭhin. Hetianga naupang an kaihhruai hian an rilru a tichakin mi bik ni turin a siam niin an ring bur mai a ni. 

xiii)    Naupang pawl 1 aṭanga pawl 6 zirlaite hi Business Mathematics leh Science an zirtir ngei ngei ṭhin; 

xiv)    Juda (Israel) naupangte chu infiamna, thalkah, silai kah leh tlan (racing) ah an inhmang nasa a. Thalkah leh Silai kah hian thluak a siam ṭha a, thutlukna pawimawh siam leh chawpchilh taka ngaihdan siam kawngah a pui ṭha hle niin an ngai; 

xv)    Juda (Israel) Scientist ho chuan rimawi fawn/ che vel hian thluak a tichak an ti;

xvi)    Juda (Israel) naupang high school zirlaite chu Science subject-ah nasa takin an hrual a, 100% hlawhtling bik lo mah se, hetiang level-ah hian engemaw tal siam chhuak thiam turah an ngai nghet tlat;

xvii)    Sumdawnna lam hi University final year-ah zir ngei ngei turah an ngai. Business subject zirlaite chu 10 zela ṭhenin an group chuan US dollar 1 million an thawhchhuah theih loh chuan an pass ngai lo. 

xviii)    Juda (Israel) hote hi ṭawngṭai laiin an lu (head) an bu (thing) char char a, hei hian thluaka thisen zam leh oxygen che vel a pui ṭha hle in an sawi. Juda-ho bakah Japan-hote pawhin an lu hi an kun zeuh zeuh reng ve bawk a, Sangha thar lam (Sushi) an ngaina-in an ei tam hle ṭhin bawk. Hengte avang hi a ni mai thei Japan-ho pawh an fin em em ni; 

xix)    Zuk leh hmuam hian Hnam pumpui hi mimawl hring chhuak ṭeuh turin min hruai a ni an ti. Chutiang deuh bawkin Singapore-ho pawhin mei zu mi chu vantlang hnuai lama dahin an thinhrik hle a ni. 

Heng bakah hian Juda (Israel) hote hi an ram, hnam leh sakhuaah an chiang a, insubuai si lovin heng ki thum te hi mi tinin an vuan nghet tlat a ni. Tumahin an ram leh hnam leh sakhua an phatsan duh ngai lova, an ram inch khat pawh hloh an tum hek lo. Hnam dangah an in telh duh lo a, an sakhuana Pathianah an chiang em em a ni. Thuthlung pathumah an chiang takzet kan ti thei awm e. Mizote hi heng ki thum pawimawh tak takah hian kan chiang ve em le? Thlauhthlak emaw chawi vul bik kan nei em le? 

Juda (Israel) hote an fin bik em em chhan niawma Dr. Stephen Carr Leon-an a lo zir chhuahte aṭang hian keini Mizo te inenfiah ila. Hetiang hian i han inbuatsaih dawn teh ang u, chhuan thar din turin:-

1) Juda/ Isarael hote, Japan hote, Sindhi, Maruari, Bengali leh Singapore hote leh kan tarlan bak hnam fing leh danglam bikte nunphung kan thlirin ram leh hnam leh sakhua an nunphungah a nghetin an fir em em a. Ei leh inah an fimkhur a, zuk leh hmuam, ruihtheih thil lakah an fihlim tih chhinchhiah hmasa ila. 

2) Mizote pawhin kan tum tak tak chuan Mizo ṭhangthar fing zawk, danglam zawk, khawvel kaihruai pha hial tur, thluak ṭha zawk leh taksa pianphung hleitling zawk din turin chhungkaw tin in zirtir ila. Chhungkaw din la hmabak ṭhalaiten Mizoram leh hnam hi kan hmangaih chuan eng pawh ti thei turin ‘theihna’ kan nei tih i hria ang u. 

3) Mizote pawh hian kan tu leh fate hi Mizo, English leh Hindi ṭawng thiamtir ngei turin chhungkaw tin leh sawrkar hian ṭan lak ni ve se a va duhawm em. 

4) Ni 1 January, 2019-a Mizoram puma naupang kum 18 hnuailam, a hmei a pa mi 508880 leh kum 18-25 inkar mi 169000 vel lai (an vaiin mi 677880 vel zet te) nupui pasal la nei tur, chhungkua la din thei tur nia langte aṭang hian eng zatin nge chhuan thar fing zawk, remhre zawk, Mizoram leh hnam leh khawvel pum tana mi chhawrtlak thlah neih tuma inbuatsaih thei ang le? 

Juda/ Israel hote ang hian kan nitin khawsak phung, ei leh in leh fanau enkawl dante hi siam rem tum ngam ta ila. Tun aṭanga chhuan thum chhuan lina velah chuan Mizo chhuan thar, fing zawk leh danglam zawk kan chher chhuak ve thei ngeiin a rinawm. 

Chimrala awm kan hlau a nih chuan hnam entawntlakte tihdan entawn tur awmte hi kan entawnin kan insangmar ngei tur a ni. Mizoram leh hnam ding reng rawh se. 

Zalianthanga, Durtlang