Written by
Rev RC Lalchhuanthanga

THINLUNG HNEHTU, KRISTA TÂNA TÛAR KAN MISSIONARY ROPUI TAK CHHUNGKUATE KHA

Ni 9.2.2021 zana Gharmura Mission Compound-a kan missionary chhung­kuate chunga thil thleng avang khan India ram mai ni lo, khawvel puma kristiante tuarna nasatzia min ngaihtuah tir a. Hemi avanga ramri chungchang ringawt lo ngaihtuah pâwl kan awm a nih pawhin a mawh lo e. Nimahsela hei hian kristianten sakhaw dang zuitute laka tihduhdah leh beih kan tawrh nasat țhinzia a tichiang hle.

India ramah hian sakhuana avanga tihduhdah kristianten kan tuar nasat dan hi sawi kim sen a ni lo zawk a. Krista avanga nunna chân pawh sawi tur an awm fo mai. Vawiin thlenga kan theihnghilh theih loh chu, Orissa state a Australia missionary Graham Stuart Staines 57 yrs leh a fapate pahnih Philip 10 yrs, Timothy 6 yrs te, ni 23 January 1999-a Hindu firfiak pawl pakhat Bajrang Dal ten an hâl hlum kha a ni. Khawvel puma kristiante rilru natzia pawh kan la hre țheuh awm e. 

Anni chauh ni lo, missionary tam takin vauna te tâwk zuiin hmun danga sawn chhuah hial ngai te pawh an awm a. Hemi hma lamah pawh vawi duai lo Gujarat state-ah kristiante tihduhdahna hi a lo thleng tawh țhin. Mi țhenkhat thah an tum a, an in leh lo an tihchhiatsak a, kut te thlakin an sawisa bawk a, țhenkhat phei chu Hindu sakhuaa inlehluih tir te an tum bawk a. 

Kristianten tihduhdah leh sawisak kan tawrh fo țhin dan tam tak zingah heti zawng hian tlem han tarlang ila. Hindu ho hian India mite zinga inlungrual lohna thlentirtuah kristiante an puhna nasa țhin a. "Kristian missio­nary ten hnam hnuaihnung zinga hna an thawh reng chuan engtikniah emaw keini aiin an la tam zawk dawn a. Kan hnam culture leh sakhaw innghahna an tichhia a. India mi nihna rilru thlengin an thlaksak,"  ti te in an puh țhin. Chu chuan hnam leh hnam, chi leh chi, ram leh ram inkarah innghirnghona tichhuakah an puh bawk. 

Sawi tur tam tak a awm a, sakhaw danga inleh hrim hrim hi an ngai thei lo chu thu hran, chumiin a nghawng nia an ngaih avang te hian kristianten harsatna kan tawk fo a ni ber. Missionary ten hnam hnuaihnung zawkte kristiana inleh luihtirah min puh reng bawk a. Chumi avang chuan state tam takin Anti- Conversion Law an siam phah a. Nimahsela heng min puhna zawng zawng hi anmahni thlirna mai a ni tih hriat erawh a țul. Missionary te hian kristianna hi ram dang sakhua emaw, India mi nihna lak ata inlakhranna rilru puin an sawi ngai lo a. Khua leh tui țha tak ni a, ram leh hnam tana mi rinawm ni tur hian an zirtir zawk țhin. 

Heng avang te hian kristianten tihduhdah/beih kan tawh nasat phah hle a. Tun hnaia India rama kristiante tihduhna thlen dan tlangpui Indian Organisation Persecution Relief pawhin hetiang hian a tarlang.  2016 ah khan kristiante huatna leh an chunga hlei lenna chi hrang hrang vawi 330 a thleng a, 2017 ah vawi 440, 2018 ah vawi 477, 2019 ah vawi 527, 2020 June thla hma lamah ringawt pawh vawi 293 a thleng leh hman a ni. Tun laia a hming kan hriat lar tâk, Hindutva-in a tum ber chu 'India mi ni tur chu Hindu a ni tur a ni' tih hi a ni a. He movement avang hian India ram hmun hrang hrangah kristianten harsatna kan tawh phah nasa hle. Hmalak pawh a ti harsatu ber an ni. A hranpa in mi Pathian thusawi lai an va bei ngawt a ni lo a; ram leh hnam, vantlang, politics thlenga  nghawng neia an hriat avangin tihduhdahna hi a thleng țhin. Heng min puhna hrang hrang ațang hian an fin thiamzia kan hre awm e. 

Mizoram chhungah ngei pawh hetiang hi kan lo tawng tawh a. Hnam thil avanga bru nen kan buai, 2009 November thlaah pawh khan ram chhung leh pawnah kan missionary ten vauna an tawh phah a. Nikum November thlaah pawh khan Tripura rama bru awmte lak ațangin harsatna kan tawk leh a. Zampui tlanga Mizo awmna hmunah leh Thaidawr tlang vela kan ramri ah harsatna kan tawng bawk. Chumi ngháwng kal zel avang chuan Tripura chhim tawpa Karbook Mission Compound-in November ni 23 ah beih a tawh phah ta a. Police venhim hial ngai khawpin an awm a ni. 

Hemi rual hian hmun țhenkhata mission compound te pawh ralți takin an awm phah bawk. Heta țang ringawt pawh hian mission in harsatna a tawh chhan hi kawng tam tak a awm theihzia kan hrethiamin a rinawm. Hetih mek lai hian ni 9.2.2021 zan dar 9 velah Mizo mipui thin tițhâwng zet mai Synod Mission Compound, Gharmura-ah a lo thleng ta. Hemi nî tak hian Zophai ramriah Mizo leh vai inkarah inbeihna a thleng a nih kha. Tlai lamah boruak a ziaawm deuh emaw tih hnuin a piah lawka Mizo missionary awmten rapthlak taka beih an tawng ta phut mai a nih kha. He compound-a hotu leh sikul headmaster ni bawk  Pu H Vanlaldika te chhungkuain hliam nasa tak an tuar a. Mipuiin rawn chhan vat lo sela chuan an nunna hial pawhin a tuar ngeiin a rinawm. A thinrimthlak a, na taka chhân let kan châk zek zek mai a nih kha. 

Hemi zana kutthlaktute hi mi 30-40 rual vel an ni a. Hriamhrei nena rawn thawk an nih avangin kan missionary te hian lo khawih let an tum lo. An duh tâwka inchhung an suasam bakah thisen pawh a chhuak hnem hle. An lû ah te an sat a, an bân ruh a tliak nual bawk a, an hnungzânga sah leh vuak an tuar bawk a. In an hâl bawk a ni. Chutiang karah chuan pa berin a nupui fanute a la thlamuan hram hram a. Krista vanga tuar ve theia an awm kha ropui a ti thei tlat zawk mai. Mihring rilru ațang chuan hei hi thil tih theih miah loh tur a ni a. Nimahsela Lalpan a missionary te thlaraua a lo thuam țhatzia chiang takin kan hriat phah zawk a ni. 

Pu H Vanlaldika te chhungkua hi Gharmura-ah hian kum 9 zet an lo awm tawh a. Heta misual rual lokalte hi tumah hriat an nei tlat lo. A khaw mi tam tak hmelhriat nei tawh an nih avangin hmun dang ațanga lokal an nih ngei a rinawm. Chu chuan zophai ramri thil thleng avanga hetia che ta hi ni ngeiin a rin theih. Chuvangin, mi țhenkhatin ramri buai vanga kan missionary ten an tuarah kan ngaih phah a. Krista avanga tuar lo ni deuhten kan ngai hial mai. Hetah tak hian Mizoten missionary-te tawrhna tam tak leh tihduhdah an lo tuar chhan kan la hriat tlemzia a tichiang hle a ni. 

Mission field-a missionary awmte hian an harsatna tawh hi Zoram kohhran leh an chhungte hnenah pawh an sawi vek duh loh tam tak a awm țhin. Sawichhiatna te, hêkna te, itsîkna te, hriselna lama harsatna te, vauna te, sawisak te, inrawkna te leh thil dang tam tak an tawng fo mai. Heng an thil tawn țhin te hian chhan hrang hrang a nei. Engemaw hlekah beihna tur an hmuh phawt chuan kristian ni lo te hian remchangah an hmang mai a. Heng zawng zawng hi a bul berah chuan Krista tana an thawh vang chauh a ni. 

Mahni in luma awm ni se an tawrh miah loh tur kha missionary te hian harsatna thûk tak tak an lo tuar phah fo si a. Tuna kan missionary te tawrhna pawh hi Krista vang liau liau a nihzia a chiang hle. India ram hmun hrang hranga tihduhdah leh tuarna lo thleng tawhte aia nasa mah an tawng ta a nih hi. 

Zophai lam chanchin han sawi kai lawk ila. Ramri chungchang avangin March 8 & 10, 2018 hnu lamah he lai hmunah hian harsatna lian tham a  thleng zui tawh lo a. Nikum August ni 9 a Thinghlun khaw daia ramri buai țan leh a hnua Vairengte, Saihapui leh Phainuam vela buaina chhuah lai pawh khan Zophai hi chu a reh dak thung. Kha thil thleng kha Assam chhunga sorkar leh political party ho thil tih a nihzia a hriatthiam theih a. Mizo mipuiten kan sorkarah pawh nasa takin ramri chinfel phut mah ila chuti maia thil fel duak chi a nih lohzia kan hria. Tuna heti teh thuta thâwm a rawn awm leh nachhan ni âwm tlema zawng han sawi ila. 

Assam state MLA inthlan hi April - May, 2021 ah hian neih tura ruahman mek a ni a. Chumi atan chuan party hrang hrangte an campaign nasa țan hle. Hmun țhenkhatah kawngpuite dangin mipui lam pawhin thiam takin hma an la ve mek a. Tuna kan buaina, mizoin 'Zophai' kan tih, Assam lamin 'Kachurthal' an tih leh a chhehvel ramri khuate pawh hi party hrang hrangin hmalak nan an hmang hle tih a hriat. He lai constituency-ah hian 2016 inthlanah khan All India United Democratic Front (AIUDF) MLA thlan tlin a ni a. 1972 ațanga 2016 hma lam zawng khan Indian National Congress-in bial hima an neih a ni. Inthlan hmasakah khan BJP hi pathumna an ni bawk a. Chuvang chuan he lai ramri hrûl velah hian țhat an chhuah nasa zualin Muslim Illegal migrant ho pawh vote hmuh nan an duhsak thar a ni ber. Kawngpui te laih thar sakin Mizoram chhung thlengin an rawn su hêk ta a. Thlavang hauhtu leh duhsaktu an tam vanglai nge ni heng lai vela awmte pawh an huangtau phah ta hle. 

An MLA, Sizamuddin Laskar pawhin an Chief Minister leh DGP hnenah Nilaini khan helai buainaa hma la vat tur leh mi 30 chuang hliam tuar an awm thu te a hrilh nghal a. Chu chuan heng mite mai bakah hmun danga awm te thleng pawhin an rilru a chawk tho hlein a rinawm. He thu kal zel avang hian tîmna nei hauh loin Mizote chunga an țuan theihna hnai vai ber, Gharmura-a kan missionary te chungah an che ta a ni ber mai. Kan missionary te tuarna hi a na in thungrulh ve ngei kan duh tlang a nih hi. Hetia han ngaihtuah mai chuan ramri thil vang a nih rualin, hetiang hi kristiante chunga hlei lenna remchang an zawn țhin dan a hma lamah pawh kan sawi tawh a. India ram chhunga missionary leh mission field hrang hrang dinhmun hre chiang tawhte chuan an hrethiam hle ang. Tihduhdah leh beih kan tawh fo na hian chhan tam tak a nei țhin rêng a ni. 

Chutiang boruak karah chuan missionary dik tak thinlung zoramin kan hre ta. An chhungkaw thuchhuaha an rilru put hmang thûkzia leh Zoram mipuite min ngenna zahawmzia te khân mittui a titla hial mai. Krista tana martar pawh huam a, Isua hmangaih takte chunga thil thleng ni lo sela chuan tun aia boruak țha lo zawk kan tawng maithei asin. Nimahsela Krawsa min tuarsaktu Isua tana 'thih pawh hlawkna' ti hial khawpa inpe te nun chuan kan ram boruak a tidanglam pha ta tlat mai le. Sorkar meuh pawhin a dan zawh loh țhin, kan țhalai kut za tak takte pawh Krista hmangaihna chuan a hmet mit ta vek mai a ni. A va ropui tak em. 

Kan sakhua, ram leh hnam hi lâk hran theih a nih lohzia a chiang tual tual a. Sam 22:28 ah 'Ram chu Lalpa ta a ni' tih  te pawh kan hriat thar a ngai ta hle a nih hi. Ram rorel dan a zirin kan rin Pathian leh a tana kan rawngbawlna thlengin nghawng a nei țhin. Keini kristiante tan chuan ram rorelna dik leh țha neih hi kan sakhuana nen a inzawm tlat a. Ramri chungchang mai ni lo, ram chhung inrelbawlna fel hian Lalpa tana kan chetchhuahna thlengin awmzia a nei zel dawn a ni. 

Kan missionary-te tuarna leh inpekna ropui tak hian min âu harh mawlh teh se. Annin Krista tana a man an pek mek hi thlawn lul suh se. 

Rev RC Lalchhuanthanga