Written by
C.Vanlal Ruaia
9862569310
Lushai Hill aṭanga Mizote Tihsual (Mizote tisualin a hrin. Ram Hruaitu ṭha awm thei rih lo)
Lal Khawnbawlten rorel dan an in ro chun a, Hnamchawmin engmah thiam an nei lo. Mizoram hi ngaihtuah chian chuan a manganthlak tak zet a ni. Tumah in mawhpuh theih a ni bawk si lo, kan hruaitute hi a hun laia fing ber an ni bawk ṭhin si a. Mahse, mahni aia fing zirtirna/ thurawn kan hnar kha a in dem theih ang chu. Kan tihsual chu ram pum tana pawi a ni ta. Hmasial vang pawh a tih theih: Mizote kan tawlhthluk zar zarna chu han sawi thuak ila:
1. Kum 1892 Chin Lushai conference kha English Secretary ho khan ngaihtuah chiangin Chin Lushai hlawmkhawm kha an tihlawhchham lui a. A chhan chu nakin British-in a chhuahsan huna an duh thlang thei tura an dah reng duh vang ani. ( As Reid and J P Mills) + Chu an thil vawn (retrieve) chu Vai ho in vawi tam tak Excluded Area ho kha Assam Province-ah lut ve turin an bei ṭhin a. Mahse Excluded Area-ah an dah lui tlat a ni. Kum 1926 ah Kulikawn pa ho khan Assam Governor-ah Assam Province-ah MLA neih ve leh Sailo lal an ninzia kha Superintendent kal kanin an lo thehlut ve a, Governor-in a rawn thawn let leh chuan, Kulikawn pa ho chu Lunginah an tan phah ta a ni. Politics lo sawi ve ngam vak a ni lo. A kal ngaiin Lalte rorelna hnuai ah Lushai hills kha a kal chho zel a. Second World War a British-in Atlantic Charter an sign angin, kum 1946 a ang khan India an chhuahsan tur chu an tichiang tawh a. Mizote pawh an hmakhua thlir turin Political Party hial din an lo phal sak ta a ni. Kum 1946 ah an phal ngai reng reng loh Mizo Union party pawh an lo din ta hial a.
2. Mac Donald: Hetih lai tak hian Mizoram awptu superintendent chu, Mac Donalda ICS Scottish palian tak mai a ni. Mac Donald chuan Mizote chu politics zia (ethics) zirtir a tum nasa viau a ni. Mizote Lal rorelna hnuaiah an awm ṭhin avanga mipui hnamchawmin rorelna democracy lam phei chu an hriat loh avngin British type democracy Lal aiawh leh mipui aiawha rorel dan zirtir a tum a. Chuta ṭang chuan an ram kal zel dan tur ram aiawh in thutlukna (option) siam rawh se a ti a. Mahse Mizo Union-te khan Assam Vai thamna Jorhatah Rs 20000/- an lo dawn tawh bawk si avangin, (Issac Zoliana p85) Mac Donald chu an su lui ta a ni. Chuvang chuan, Beksak (Bek-a ben rik sakh) an dawng ta a ni.
Mac Donald a hnunga Superintendent Petera ICS erawh kha chuan Mizo Union chu Lung in ah te a rawn khung ta nge nge a ni. He thil hi thil pawi tak Mizote tih sual pakhatna a ni a, Mizoram tan thil pawi tam tak a thlen ta a ni. Hei hian Inner line reserve te thleng hian a khawih pawi ta a ni.
ORDER NO. 2: Dt 13th May, 1904. It is hereby notified for the information of public that the rules for the management of the forests in the Lushai Hills passed by the Honorable Chief Commissioner of Assam vide secretary the Chief Commissioner’s No. 75 forest. 1776 – R. dt. Shillong 22 April. 1904 will take effect in this district from the date.
Sd. J. Shakespear, Major Dt 13 May, 1904 Superintendent Lushai Hills
3. Advisory Sub Committee: Kum 1947 April 17 chuan Advisory Sub Committee chuan Mizoram chu a rawn rim ta a. Mizo Union chuan India-ah Mizoram chu kum 10 hnua duh thlang fel tur (in good faith) in an luh pui ta a. Interim period kum 10 a lo ral meuh chuan, India chuan engmah ngaihtuah tumna a nei lova; nge Mizote a ngaichang zawk ni. Nagaland (excluded area ve tho) khan India Independent hma aṭang khan Independent a lo sual tawh a. India khan Mizote kha a enthla nge ni, development a awm lova, kawng a awm lova. Kum 10 a ral a, 1959 ah chuan mau a tam a. Mizoram chu an ṭam, an rethei hle. Mipui chuan India rama hruai luttu Mizo union ho chu an ngei ṭan leh der tawh a.
Mizoramin Mac Donald a zirtirna an hnar avangin British an zalenna chhutchhiat saktu leh an mawh phurtu chuan a ṭin san ta bawk si a. Mizo tualchher politician-te chuan engmah an thlir thiam bawk si lo. An rorel leh thuneihna pawh an hrethiam chuang lo. Rorel pawh an thiam lo (K.Lawmzuala). Kum 10 an thu tiam a ral hnu kum 9 lai an nghah leh hnuah, zalenna nei let leh turin, kum 1966 chuan Independent kan sual ve leh ta nge nge a ni. India sawrkar hi chuan Mizoram hel tur hi a hmu vek a. Engthamah a ngai lo a nih hmel, emaw a lo rin lawk reng a ni thei. Assam Chief Minister B P Chaliha pawh Military Intelligent Eastern Command chuan an lo hrilh tawh reng a ni. An han indo takah chuan hnam rilru, la tuk zal loh, Sailo hun laia Pasalṭha rilru pu khan Vai sipai chu an thisen pawn a ngam, an huaisen lutuk–Vai sipai hlau lo lutuk erawh an thih phah zawk ṭhin a ni.
4. Union Territory : Mizoram a buai reng chungin India sawrkar chuan Kum 1971 ah NE Tlangmi te State ṭhenkhat pek nan North Eastern Area Reorganization Act 1971 (NEARA ) a siam a. Hemi rual hian Pawi – Lakher Regional kar ah Chakma Autonomous District Council a rawn piantir ve nawlh mai a. Mahse tualchher politician mai kan nih avangin kan chesual leh ta. A chhan chu kan politic hriat dan kha Lal Sailo zawh chiah a, Hnamchawm rawn lal tih dan INHMUN SEM ang zel khan; Lalna/ power duh vang a ni zel. Chakma District council an han piantir dan hi chu, a verther (sabotage) hle a ni, a ang lova, India pawh hian a hre reng a. A Indianise lui leh hram a ni. Mipui aiawh remtihna (plebiscite) pawh a awm lova. Mahse a mawh chu 1947-a kan thlan sual kha a ni. Bawrhsap, ICS meuhin mi, a thu awih lo luhlul kha a ben chuan kan tisual ve tih a entir a. India kan zawm ta kha British chu an ngawi reng tawh a, a hre chin rual ute paw'n an zuk pun ngam tawh hek lo. Indian politics chu bum theih chhung bum a ni mai. Chu chu, “Indian politics reih rawih’ kan tih chu a ni. India-in Remna a sign-pui hi a buai duh viau vek a ni.
5. Memorundum chungchangah : Kum 1986 June 30-ah Remna kan rambuai chungchangah Memorundum of Settlement (MOS) ziah a ni a. Hei pawh hi a Indian Politics leh reih rawih hle. Laldenga an chhaih an chhaih a. (Heng an tih dan tur hi Brig T Sailo khan Culcutta Convention neih dawn Feb. 1976 khan a hrilh lawk tawh a) Tihar Jail ah an Khung chiai phawt a, Remna an ziahpui a, beisei a sang thei tawh lo. Hengah pawh hian Pu Laldenga ah hian a demand chu a sang lutuk. Chung zinga Ramri ( Inner line Reserve Forest 1875) te pawh demand zingah a tel tho. Mahse India a ni tlat a, kum 1946 Lushai Superintendent Peter-a Representation thehluh ang tho khan engmah a puitlin theih loh. An fet em avang hian kan tawlh thlu zar zar zel a ni.
i) Assembly Member 40 : Inremnaah India Constitution-in State Puitling tana a sawi 'State puitling chuan a tlem berah MLA 60 (a tam lamah)- 500 ai a tam lo (Indian Consttution Art.158)’ tiin a sawi a. India Constitution Ruangam chhunga inbia ti siin, Constitution sawi loh angin an duhna laiah chuan an kalpui leh tho mai. Point dang tam tak High Court, University tih ang rengte hi chu Constitution-a awmsa State-te'n an duha neih mai theih ani a. Thil thar a ni hran lo. Rambuai thim chhah laia kan rama Chakma ram an piantirna kha an hre reng a, Minority humhalhna kha an rawn zep thar ta reng a ni. (memorundum no 9 ah khan)
ii) Quality hloh: Kum 1986 hnu lamah chuan Mizo te chu Independent sual tlu leh (surrender) kan nih tawh avangin kan hma lam a lo tlan tawh NAGA nation erawh China Chakna pur in an la fight chho zel a (Anthony Shimray : Outlook Vol.4. No 5. China secret war) Anni pawh hi India lakah chuan a sak tauh tauh khawp mai. Mahse puih tlakah an ngai. Keini Mizote erawh chu kan chau rau tawlh tawlh a, Cachar Vaiin kan Bus leh kan Sumo-te an han suam phawt a. Mizoram transport/Zin Motor te Sipai ven (Escourt ) ngai khawpin kan awm a. Huatna chang pawh kan hre chuang lo. Pride a bo tawh a ; orderly rilru sukthlek kan ni tawh a, chhe tawh tak kan ni.
Hun a lo kal leh deuh a, Chakma-te'n kan ram an rawn luah tam telh telh a. Min bei na tial tial bawk a. Minority ah kan lo tawt phah ni tur a ni; kan han inkhak a. Mahse kan ngam lova. Danah kan thiam lo kan ti a, Chakma-te tihdan chu, Tuikuk, kan Mizo Missionary zirtir chhuak hmasate'n rawn en tawnin kan ramah Autonomous District council (ADC) an dil ve a. Chung avang chuan kan tualthu a chhia a, min bei na ve ta viau mai, Syhlet Bengali pem khawmte nen an infuihpawrh kual a, kan inbei tawk ta viau a ni.
6. Ramri: Khawvelah hian ramria thiamthu sawina'n Dan te, Notififation te, regulation te a sawngsawhlawt lo. A sawt ber chu Chakna hmachhuan (Might is right) tih leh luah (settled) a ni. Legal Maxim-ah (terra manua Occupanti conseditur) 'Ram chu a luah hmasa bertu pe rawh' tihna a ni. Thinghlun piah tlangdungah Mizo hnahthlak tam tak a chinchang hria an tam. An ram luah kum 200 awm tawhte an ni. Mi tam takin Notification leh a dan an ziak nasa tawh a, a History chhuiin Mizote kan thiam a, kum 1830 Cachar Lal Gobin Chandra fapa roluahtu nei lo, a thih avangin West Bengal lama an lo tih ang khan British khan an belh a. Saphote'n thingpui India ram an ching nasa tawh a. Cachar-ah pawh an rawn valh a. An Thingpui ching hi tuma'n an tauh ngam lo, Mizote'n an Sairam chhuahna a nih avangin an do a. Winchester thah tum phei chuan Lal intiam rual Lal 15 vel lai an ni. Sap naupang Zoluti pawh Mizo Salah a tan phah a ni. Hei hi Ramri Evedence Proved British paw'n a hriat pui a ni a. Sawifiahna Interpretation atan hman tur a ni. Kum 1856 vel Record-ah chuan Cachar-a Mizo an tam ber. (BC Allen +JP Mills)-ah a lang vek.
Kan Ramri hi ngati nge kan humhalh loh? British-in min awp lai khan Mizo Lalte'n sawi ngam engmah an nei lo a, an duh loh zawng chu Lal pawh an ban mai a. Superintendent kha engkima engkim a ni a. Politics lam sawi a theih lova, ramri pawh Mizo lalte thu loin J Shakespear-a'n a kham vek mai a. Kan Lalte'n neitu (Patroit) taka ram an humhalhna kha Sapho khan an luahlan daih. Bawrhsap pawi sawi chu Lungin tanna a ni mai. Sap hun leh a hnu thlengin Lushai Hills Inner line Reserve Forest taxes chu lak a nih kan hria. Mizo Lalte power siam ngheh leh a nih hma si khan Vai Rimna leh Mizo Union ṭangrual avang khan Lal lalna chu a tlu ta ringawt mai a ni. Ramri han humhalh lehna hun an nei tawh lo.
Chu'ng Mizo Lal rawn thlaktu chu Mizo Union an ni a. Mizo Union zingah Ch. Chhunga'n a rawn bei ve leh a, mahse hei pawh inbumna thangah a awk tawh a, a sawt tawh lo. India chuan a ngaihven duh chuang lo. Kum 1933 ramri Mizo tel ve lohnaa siamin a rawn chhang daih. India Sawrkar chuan, Thuin ṭha takin sawi ila kan thiamna reng pawh an ti duh lova, hel phah hialin han sual ila; Helnain hlawkna a hmu tur a ni lo an ti leh si a. Hei hi Indian raih raih kan ti ṭhin. Pu Ch Chhunga hian Thudik tak a sawi a. Pu Laldenga pawn Ramri Sapho Lungphum pillar 46 chu a sawi lang tho; mahse an duh chuang lo. India ram a lut tho tur eng vanga hnial (tricky hnan) hram nge an nih? Assam Sawrkarte nen min inbiaktir velte hi chhuanlam der a ni a, vawi khat mah tih tawh loh tur a ni. A mawh chu Central India .
Thinghlun Thlam Hal: Assam lamin Kan in an rawn hal a, min rawn hal dan pawh min tham lo hle. Media lam an hruaia huan an samte an in hal thlalak te, an sakhmel nen lam an vawrh darh a. Kan sepui ruah tuar char char mai a ni. Mahse ralkhat thlir (Aerial view) chuan Assam ram ni si, Ngati nge an hal? Ngati nge an sam? Ngati nge Mizo chuan an luah? Luah pawh ni se India citizen an nih chuan khawiah pawh an awm thiang si? Sual lian tak mai robbery act, kum tam tak lungin tanna tur chi a ni. Mizote kha kan zaidam hle mai nge? Kan at vang zawk em ni? Kan lo tin uaih a, kan vaw leh ngam si lo (the wild Goose chase) chawngthu lungchawi an tih ang vel kan ni. Lo kap let phung pawh ni ila, Khawvel hian sawi tur a nei lo. Chakai pawh a kaw tawpah a ṭang ṭhin tih a ni a. Danah tualthah chungchangah pawh, a va chim thinrim dan (degree of provocation) a san viau chuan, kha kha kan insawifiahna tur a ni mai. Kan lo kah chiah chuan Central a inrawlh vat ang. Central ban-pharna hnuaiah tih zelna chance a awm tawh lovang. Kan chance ṭha hlauhin kan hek leh hlak thung. Assam-in an duhna chin Boundary chu Central Force-in an ṭhut ta hmiah a. Kan Mizo IR tal hi chuan luah nghet sauh sauh se. Kan theihtawk a ni.
Lalna hi Pathian an na ber a nih avangin: Mizorama Party Sawrkar apiangte'n India rama awm a ṭhatzia thu an sawi ṭhin ang. A lal apiangin an sawi ang a, an sawi uar zel ang. Independent pawh a ṭha lo zawk, eng nge kan ei ang? an ti ṭhin a. Mizote kan inhruai sual nasa hle. Zalenna aia ropui khawiah mah a awm lo e, tih hi hriat zawk tur a ni. Kum 5 term-ah an lal em em ang a, sum hmang zo vek mah se entirna'n, RBI aṭangin kum 10 chhung rulh tur puk ta se, a term lehah a tlak chuan a hnunga lo Lal leh turte phurrit a ni mai a. Chung chu mipuite tax chawi vek tur a ni. Chutiang zelin Leiba inrochun a ni kan buaipui. Hetiang hi an ni chho ta vek niin a lang. India ram hi a felfai lova a buai a. Politics pawh a nih angin a kal tak tak ngai lo vang . A chhan chu a Constitution hi a chingchivet a, eg. Unbailable ti na na naa Bailable-a siam theih tlat te, Freedom of speech (Art 19.) a taka han hman dawn a, CCS Conduct Rule-in a phuar leh tlat si, tiang hi a tam mai. Chuvangin, Hnam Survive tur chuan a dan, a dan thlir chuan engmah a tih theih loh. India ber zawk pawh hi Boundary ah chuan a buai ber zaw mah a ni. India hian Non Violence a sawi mawi a, mahse thu mai chuan a effective lova, economic blockade te a ṭangkai ṭhin. Constitution a fel loh chuan, engmah a fel thei lo. Naupanlaia “The longest Constitution of the world” tih kan lo zir ṭhin te, dan sei ber kha a ṭulna a awm lova, thil ṭha zawng zawng lakkhawm a theih lova, a inkawlkalh kual mai mai a ni.
Tichuan Kan ram chu Politics awmzia (sense) hre miah lo khan Democracy-in kan kal chho ta. Engtin nge Ram roreltu ṭha i beisei reng reng . Kan politician neih chhun Brig. T Sailo kan hai tlat bawk si. A thih hnuah a policy kan han hrechhuak dawn chauh a. Mahse tih loh ai chuan a ṭha tho e.
A siam ṭhat dan tur: A siam ṭhat dan tur hi tam tak chuan a khal el-awl kan ti mai thei a. Mahse kei chuan pûr tur dang ka hre lo.
1) India ramah kan lut tawh a, kan chhuak thei mai mai tawh lo, duh hle mah ila. India hian Kan Independent sual hma ai khan kan chak lohnate hriain min hrechiang/ngam tawh zawk a, kan lut nghet tawh bawk. Ram hma ngaia Rinawmna Taimakna Dikna nena Ram tana mi dik kan thlan chhuah a ngai a ni. India pawisaa hna thawh ṭhat a, zahawm, mi zah tlakin. India ram politician-te'n min hmuh dan leh ngaihdan hi, "Mizote hian dawt an sawi ngai lo, ka ti ang an tih chu...an ti ṭhin" tih han ni ta mai se. A va ropui dawn em. Slum area-a an policy zam ṭhin Ni za inhlawhna, kan ram leh tihdan nena inmil lo pui hi min barh ve lo tur.
2) Mizoten kan nihna rilru put hmang (Indegenous attitude) paih boin Western Christian Ethics seng luh kan tum a. A ram leilung-season leh environment a danglam chuang si lova. Sik leh sa phei chu Pipute hun laia mi ang tho kha a la ni reng a ni si a. Christian Zirtirna khan Balkan State hnam luhlulho zia an rawn keng a, chu chu martar (Martyr) an ti mai a, Muslim-ho chuan Jehad an ti thung a. Ngaihdamna lam leh thuhnuairawlhna, a rawn kalh a, tlawmngaihna phei chu kan hriat loh hlanin a rawn kalh ran a ni. Chuvang chuan kan luhlul a, Martar thuthlung hrin pawl hrang hrang tiin huaisen takin Baptist, UPC, Salvation, Seventh Day, Presbytarian, etc. tiin kan rilru zawng zawng pein kan vawiin ni ngaihtuah si lo hian chatuan ram thih hnu chiaha hriat turah, ngaihtuahna zawng zawng kan dah ṭhin. Kan vawiin ni hi ngaihtuah tho tur a ni. Chung zawng zawng aiin Mizo Ethos Pipu nunmawi leh tlawmngaihna, aia upa zahnate chawi san, lehkhathiam leh hna chelh sang apiang mai thu lovin aia upa zah nachang hriat inzirtir lehte. Pipute Huaisenna At-Huai tihsak loh a, hausa thar thut thawhlawm Kohhranin hnar ngam a, inkhawmpui ni khuaa incheina sang lutuk hian ṭhenawm khawveng nei lo zawkte rilru a tihah tih hriatte. Sunday Sikul leh Inkhawmnaa kan ṭhiante'n Rs. 20/50 an thawh laia Rs. 500/2000 note lo thlakte hi vantlang nun tihrehawmtu a ni tih hre ve tawh ila.
3) Kan Chang thlan tur : Jacob 4:17 “Miin thilṭha tihtur hria ti lo chu a tan sual a ni”: He Pathian thu chang hmang hian dik lo taka thil ti te, nui ver ver chungin hrilh bawng bawng tur a ni. Mi a eiruknaa inhmang te, huan lo rama mi duhamte hi, 'I harh chiang lo a nih kha,' tiin aw zaidam takin hrilh siah siah a, ben harh mial mial tur a ni.
4) Mi sualnaah lova inrawlh suh, I thlarau mawh a ni lo: tih chang hi dah ṭhat hmak thung tur a ni.
5) Dignity and Labor Campaign: Hei hi pawlah inzirtir ni se. Dignity hnuaiah hian Taimakna Rinawmna Dikna a awm. Mizoram Stateman/Politician ṭha ber Brig T Sailoa hnathawh theih laiin kan hai a. A chauh tawh hnuah a ṭhatzia kan hrechhuak a. A thih hnuah a policy kan aupui a, politics khelh nan kan hmang a ni. Chu chu Mizoram tualchher politician te tih dan a ni.
Mac Donald leh LL Peter ICS pahnihte khan thinrim loin an thu kha Mizote khan awi ila chuan Inner Line Forest zawng zawng ramri leh thil dang hnam damna tur chi chu min tihsak ngei ang.
C.Vanlal Ruaia, 9862569310