Written by
Dr. Daniel Lalawmpuia
Assistant Professor Department of Economics, PUC

Mizoram Budget 2019-20 thlirna

Budget chu enge ni?
Kum khat (1st April - 31st March) chhunga Sorkar sum hmuhna tur leh hmanralna tur zat tarlanna hi budget kan tih chu a ni. Budget tih hi France ṭawng ‘Bougetts’ tih aṭanga lak a ni a, a awmzia chu ‘bag te’ tihna a ni. 

Kum 1733 khan British Finance Minister Sir Robert Walpole chuan khawvela budget hmasa ber a pharh a, India ramah (British India) chuan February ni 18 kum 1860 khan James Wilson chuan India Budget hmasa ber a pharh a ni. June ni 13, 2019 a Finance Minister leh CM ni bawk Pu Zoramthanga’n a pharh tak kha 8th Legislative Assembly a Ministry thar (MNF) budget hmasa ber a ni. Ṭum dang aiin mipui pawhin kan ngaihven zawk niin a hriat. Budget pumpui chu cheng vbc. 10,962.30 a ni a, nikum 2018-19 aia a tam zawkna chu cheng vbc. 1,019.66 (10.54%) a ni. 

Budget hi hlawm lian deuh pahnih Revenue Budget leh Capital Budget-ah a ṭhen hlawk theih. Revenue Budget hi Revenue Receipt (chhiah leh thildang/ chhiah ni lo aṭanga sum hmuh) leh Revenue Expenditure (Sorkar hnathawk, pension hlawh leh inrelbawlna adt.) ah ṭhen leh niin, Capital Budget hi Capital Receipt (Loan leh Sorkar phurrit siam thei aṭanga sum hmuh) leh Capital Expenditure (Hma thar lakna/ assets siamna) ah te a ṭhen leh ṭhin a ni. Sorkar budget leh mimal budget inan lohna ber chu mimal chuan a lakluh milin budget kan siam ṭhin a, sorkar erawh chuan a hmanchhuah tur milin budget an siam thung. 

Engvangin nge Budget hi kan ngaihven a ṭul?
Keini ang state economy pachhia, agriculture leh industry/ manufacturing sector hnufualnaah chuan Budget hi a pawimawh zual hle a, sorkar ngaih­pawimawh leh hawi lam tur hriatna a nih bawk avangin kan ngaihven a ṭul. Tin, budget aṭang hian sorkar chhiah lak tum dan te, sorkar sum hman tum dan bakah sorkarin sum leh pai a enkawl mek dan a hriat theih avangin a pawimawh hle a ni. 

Sorkar leiba leh sum puk hi
Engmah kan thawhchhuah loh pawhin thil tam tak kan mamawh ang bawk hian Sorkar pawh hian mamawh tam tak a nei a, a thawhchhuah vek bawk si loh avangin leiba (Financial Institutions Nabard, LIC etc) alo neita a ni. Kum 2019-20 chhûnga leiba kan neih zãt tura chhût chu cheng vaibelchhe 8,447.92 a ni a, chu chu GSDP (Kum khat thawhchhuah suma chantir) aṭanga chhûtin zâa 32.66 a ni. Kum 2011 chhiarpui ang chuan mi pakhat zelin Rs. 76,994.83 zel ba ang kan ni. Ram tana rotling thil siamna tur leh mipui nâwlpuiin kan tangkaipui theih tur thil siamna tur anih chuan sorkar in sum a puk hi a ṭha a, hmasawnna hnathawhna tur ni lem lo sum a puk erawh chuan leiba tam zawk min siam sak ṭeuh mai dawn a ni.  

Khawiah te nge pawisa a tam?
Budget ṭha chuan ram sum leh pai tihhmasawn bakah huapzo hmasawnna thlentir a tum avangin khawiah te nge sum dah tam a nih tih hi kan en a pawimawh. Kumin kan budget kan en hian heng department/ sector pawimawh tak tak Education, Home, PWD, Power & Electricity, Health, Rural & Urban development, Agriculture leh social welfare-ah te hian sum dah tam ber a, he hi thil lawmawm tak a ni. Sorkar flagship programme Socio-Economic Development Policy (SEDP) ah vbc 750 zet dah a ni bawk. 

Kan thawhchhuah ve tur
Mizoram budget 2019-20 ah hian kan state-in kan thawhchhuah ve liau liau tur (State’s Own Revenue/ SOR) chu tax-ah cheng vbc. 573. 69 leh tax ni lo aṭangin cheng vbc. 459.3 bakah loan & advances aṭangin vbc.39.02 a ni a. kan budget aṭanga Mizoramin kan thawhchhuah ve tur chu budget pumpui aṭanga 10.02 % chauh a ni. A bak zawng (82.5%) hi sorkar laipui leh loan aṭanga kan hmuh tur a ni. Kumina state sum thawhchhuah ve tur hi nikum aiin vbc. 225.8 in a tam. Hei hian kan economy la hniamzia leh hmasawn kan mamawhzia a tarlang chiang hle awm e. 

Hmasawnna/ rotling thil siamna tur a tlem
Ram tana hmasawnna leh rotling thil siamna (capital expenditure) atana sum ruahman hi kan budget aṭangin 21.40% (vbc.2, 288.78) chauh a nih lain hmathar lakna ni lem lo sorkar hnathawk hlawh leh office inrelbawlnaah chuan budget 78.59% (vbc. 8403.52) lai dah a ni thung. Kumin budget-ah hian nikum lam aiin hmasawna hna thawhna tur sum dah a tlem zawk a, hei hi a chhan ber chu sorkar hnathawk hlawh 7th pay pek an nih vang leh Distinct thar pathum function tir vang a ni. 

PRISM lam sawi ṭhin dan chuan fatuin ruai bel 80 an chan laiin mipui lam chuan bel 20 vel chang ang kan ni. Revenue Expenditure sangzel tur hi Disinvestment, Privatization, PPP Mode etc hmanga kan thunun loh chuan a sang zel dawn - a chhan chu, entirnan hmasawnna atana pawimawh leh kan ram pawhina kan mamawh em em Medical College, Hydel Project etc a kan sum hman kha capital expenditure a nih mek laiin, a enkawl zui zelna leh thawktute hlawh kha Revenue expenditure a nih zel vang a ni. 

Fiscal deficit 
Fiscal deficit chu sorkar sum hmuhin hmanralna a daihlohna hi a ni a, kum khat chhunga sorkar sum puk mamawh zat a lantir. Kan GSDP aṭanga chhutin kumina kan Fiscal Deficit chu 2.06 % ni tura chhût a ni. Tun dinhmunah chuan kan FD hi ala sang lutuk lo a, a lawmawm lam a ni. 

Tlangkawmna
Kan CM in budget speech a a sawi ang khan, hma sâwn zel kan duh tak zet a, kan ram hi ṭhang deuh deuh tura kan duh a nih ngai chuan kan sum leh pai dinhmun siam ṭha turin thapui kan thawh a ṭul a. Chu hnã chu mut mawh hnàr mawha kan neih a ngai a ni. 

Dr. Daniel Lalawmpuia