Written by
- Lalremliana Pachuau

Mizoram Budget-a thil lungchhiatthlak kumkhua reng hi!

Budget sawihona hrang hrang leh thu ziak chhiar tur a awm leh ta nual a. Chung sawihona leh thu ziakahte chuan thil pawimawh êm êm sawi hmaih a ni ṭhin. A hmasain Mizoram Budget 2020-2021 chu Assembly House-ah FM, Mizoram Chief Minister ni bawk chuan a pharh ta a. 7th Pay hman a nih piah lamah MLA hlawh a let aia tama a han pun takah chuan Budget aṭanga hnathawhna tur sum awm zat chu Budget pumpui aṭanga chhutin 15.8% lek a awm dawn ta a nih hi. He tih lai hian leiba Rs 8447.92 cr kan neihsa aṭangin Rs 253.34 cr bat belh a nih dawn avangin a vain, tun kum kal lai tura leiba kan neih zat tur chu Rs 8701.26 cr zet a tling thei dawn tihna a ni. 

Tuna Budget pharh tak hi chhut thui vak pawh ngai lovin Mipui Budget a ni lo tih a chiang nghal a. Kan Budget awmzia ber chu Rs 100 hmanna tura ruahmanna siam si a, Rs 80 vel ba rulh tur nei ang kan ni tihna a nih chu! Tichuan, chu Rs 100 aṭang chuan Rs 12 vel hmangin hmasawnna hna thawh a han ni dawn ta a, thil ropui tak thawh tum chu thil theih loh hulhual a nihzia kan hre thiam nghal mai awm e. 

Tunah chuan Budget-a thil lungchhiat­thlak tak awm reng mai chanchin lam lo hawi ta ila. Budget aṭangin sawrkar hnathawk hlawh atân 42.89% leh pension hlawh atân 10.51% hman a ni dawn. RE 84.20% aṭanga hlawh ringawta hman tur zat 42.89% bakah, Pension-a hmanral tur nena chhuta la bang zawng, 30.8% zet chu sawrkar inrelbawlna atâna hmanral tur hi a ni, veiawm ta chu! 

Heti khawpa nasa-a sawrkar a han inrelbawl ta hian nawmsakna bak kawk lovin mipuiin kan chhawra kan hlawkpui vena tur reng reng he 30.8% ah hian a awm lo a nih chu! Kum 2001-02 khan sawrkar hian inrelbawl nân Budget pumpui aṭanga chhuta Rs 32,764.37 lakh (25.35 %) lai a hmang a. A hnu kum 10 a han ral leh meuh chuan Rs 1,96,268.38 lakh (44.94 %) zet a hmang chho ta dawrh mai a ni. (Data: PRISM) Tichuan, kum 10 a han liam leh a, kum 2020-21 a lo nih hian nasa takin Indian Economy tlachhe sawtin, sum leh pai a harsat bakah Modi-a sawrkar hi State hnena thilpêk chungchangah a duh khirh ta hle a. Chuvangin sawrkar inrelbawl nân pawh duh anga tam hmang theia inhre lovin Finance Minister hian sawrkar inrelbawl nân Rs 3,300.22 Cr (30.8%) lai hman a ni dawn ta a ni. 

Sawrkar hnathawkte’n an hnathawh man hlawh an lak hi chu thik rual a ni lo. Mahse, anmahni an han intuituahna uchuak lutuk erawh hi chu a thikawm ta ngawih ngawih a nih hi! Central sawrkar hnuaia officer lian pui pui chin pawhin lirthei an dawn theih loh laiin keini ramah chuan a chekhnawk te te hovin sawrkar lirthei an han dawng a. Chung lirthei enkawl nân chuan mipui Budget-a mi hi inthlahrung miah lovin an han hmang ta ṭhin a! A ṭhenin thlan laihna hmuna kal nân te, a ṭhenin fate sikul kal hruai nân te, ṭhenkhat lahin fawr nân takte an han hmang ta a! 

Tun lai khawvel changkanna chang­kang ber ber nena hna thawktute thawh chhuah (output) erawh sawi tham leh lungawipuitlak pakhatmah a awm si lo a nih hi! An pisa-ah Fridge leh Television nen an khawsa a. Landline Telephone hman tur an inthlun zawm reng tawh hnuah pawh an Mobile Bill zawng zawng nen mi ṭhenkhat hi chu sawrkar-in a la tumsak ta zel a nih hi! Chuvangin mipuite pawh hi a kilhkelha thil kan hriat a hun ta. Kum 2015-a tuna Prism Party ni ta hian NGO an la nih lai khan hetiang hian sawrkar hnathawkte hamṭhatna an lo chhui tawh a. 

Chief Secy hi awmpui (household peon) pali (4) pêk a ni a; Principal Secy te hi pathum (3) pêk an ni a; Commissioner, Secy, Special Secy, Addl Secy, Jt Secy leh an tlukpui dangte pahnih (2) ṭheuh pêk an ni a; Deputy Secy leh Under Secy te hi pakhat (1) theuh pêk an ni a. Hengho tân hian sawrkar in awmpui 200 vel a chhawr tihna a ni a. Minister leh MLA te ang thovin Secy zinga a tam zawk hian awmpui chhawr tak tak lovin an awmpui lakna tur pawisa hi an eiru a, awmpui chhawr tak tak zinga ṭhenkhat chuan sawrkar aṭanga an awmpui hlawh tura an pawisa lak hi an awmpuite pe kim lovin an eirûk ṭhensak thung. Heng avang hian a nuaia nuai tel cheng tam tak eirûkah a luangral hiau hiau reng a ni. 

Kan sawrkar chuan heng  Secy 154-te hi an Pisa-ah Telephone pahnih pathumte a thlunsak a, bill pawh a pêksak vek bakah an mobile phone hman man thlengin a pêksak a. Hemi avang hian a nuai tel teh meuh ṭul lovah sum khawhral char char a ni a. Heti êm êma induat hi chu keini ang State pachhia-ah hi chuan a zahthlak a nih hi! Tuna kan sorkar Dân hman lai ang chuan Chief Minister telin Minister rualte hian an Pisa-ah hengte hi an hmang thei nangin an Pisa han fan chan hi chuan an chanpual aia ṭha deuh hlir hi an hmang tih kan hmu thei ang! An chanpualte chu lo tarlang ta ila : 

Secretariat table, Revolving chair, Side Board/ Credenza, Foot Rest (a va ropui êm!), Partition Screen (bihthlak an hlau em ni?), File tray pahnih, Woolen carpet, Sofa set, File racks 2 chairs 10, Steel almirah, Book shelf, Emergency light, Table fan, Room heater/ air conditioner, Pen stand with 2 pens, Glass top 1 No 18 Filter/ Air pot 1 No, Lemon set, Tea set Set, Wall clock, Flower vase, Ash tray 4 (zial an heh awm mang e!), Calling bell & cutting knife, Paper cutting scissor, Waste paper basket, Briefcase, File box Towel 4, Attached bathroom with required items, tihte a nih hi! 

Kan sorkar hian Speaker, Minister zawng zawngte hi telephone, electricity leh tui an hman mante a free vek bakah driver a pe vek a. Chhiah a awl vek bawk. MLA-te pawh PA leh driver a pe vek a. Heng mai bakah hian CM hi awmpui (peon) pakua a pe a; Speaker hi awmpui paruk a pe a; Deputy Speaker hi awmpui pali a pe a; Minister zawng zawngte hi awmpui pali ṭheuh pein, MLA dang zawng pawh awmpui pahnih ṭheuh a pe bawk. Hei baka mahni induhsak ngaihna kawng an hriat tawh phawt chu, timna reng nei lovin an chuh chho mawlh mawlh reng bawk a nih hi! Heng an invulhna zawng zawngte avang hian a ni, kan Budget lo awm tawh leh awm mekah leh lo la awm turahte hian hnathawhna tur sum a awm hleih theih miah loh ni! 

Sawrkar hian inrenchem hi a hlau ngawih ngawih a ni zawk a! Rev Chan­chinmawia dam lai huna a thu sawi, tun laia Social Media lama an vawrh lâr takah chuan, ‘Kan Politician-te pawh hian retheih an ngam ve hunah chuan... dik takin kan ram hruaitute hian retheih an hlau em. An in chauh an duhtawk lo va, hmun dang an duh zel a. An tu leh fate an sak kep duh zel a, mipuite tâna sum lo kal Budget hi an sawk ṭawk ṭawk zel mai a ni. Hetiang anga mahni hmasial mi sual pui pui hi Pathianin a zuah reng pawhin a tidanglam ngei ang. Mipui hmangaih loh hi Pathian huat zawng a ni. Rethei rahbeh pawh hi Pathian pawisawina a ni’ tiin a lo sawi tawh a nih kha! Heng kan Politician-te duhamna hian chintawk a nei tawh lo va, mahni hma an sialna pawhin tawp chin reng a nei thei tawh lo va nih hi! 

Mahse ka ti ṭhin, Kristian inti tam zawkte pawh hi kan Politician-te ang tho, innghahna bulbal nei lo, lui kam luang thli chhem len ang lek kan ni a. Kan roreltute pawh thil dik lo ti tura nawr lui ṭang ṭang duh, thil dik taka an tih ve dawn pawha rum ṭhaih ching, sual pawmzamna nun nei thûk êm êm, ‘Ani ang mi fel hi chuan midang hamṭhatna tur hi an dang thiamin an ham thla thiam riau a, an inhai kaw thei fu zel’ an tih ang mihringte mi fela chhuah ṭhin, duhamna nena inunau nghet tlat tawh, mahni hmasialna pawh ṭhian ṭha bera chhuah zo tawh deuh hlir kan nih avangin, kan sawrkar mi leh sate hamṭhatna sawisel ai chuan anmahni anga hamṭhatna neih ve duha, nitin hringnun chhiar liam ṭhin kan nih hlawm avangin kan Budget-ah mipui chanpualte chu lo tlem mai mai teh se!