Written by
Zosangliana (Zotea)

MIZORAM THILTHLENG THIN HI KAN CHHUT NGAI EM?

Mizote hi Hnam tlemte kan ni a, kan chhehvela min hualveltute hi keini aia a let tam taka Hnam lian zawkte an ni a. Keini aia hnam fing hmasa leh kan let tam taka tam zawkte chimpila an awm tawh hnuah, tun dinhmun kan la awm thei hi chunglam venna vang liau liau ani tih hi kan chhut ngai em?

Kum 1890 aṭangin British sorkarin min awp a, chuta ṭang leh a hma 1873 aṭang tawhin Inner Line Regulation hmanga venhim kan ni a. 1947 aṭangin India sorkar awpna hnuaia District Council, thuneihna chhete neiin kan awm ta a. Chutia Vaiho awpna hnuaia kan awm takah chuan kan nula tlangval ten Vai ngaihsanna an lo nei tan ta a. Kum 1960 chho velte chuan kan nula ten Vai incheina Sari te tuallaiah an kaih tan ta a. Vaiho film ngaihsan nate a hluar chho ta hle a. 

Mahse vanneihthlak takin Mizo National Front (MNF) Movement, Mizo Hnam chu humhim ngai a ni, dinhmun derthawng takah kan awm a, chimral mai theih dinhmun hlauhawm takah kan awm ani, tiin Pu Laldenga leh a thawhpuite, Mizoram dungtluanah mipuite auharh turin an rawn tlangau ta a. “Ram leilung leh mipui zawng zawng hi tang kan ni” tihte, “Harhla, Harhla Zoram i tlai ang e” tiin kan hlaphuah thiam ten hlathu lungrun tak tak an rawn auchhuahpui ta bawk a.

Mizoram Vaiho laka tluchhe mai tura kal he bum bum tawh chu chhanchhuak turin, Mizo thalai rual Mizo National Volunteer-ah an inpe ta ruih ruih mai anih kha. Chu Mizo Hnam hmangiahna rawn chawrchhuak chu India sorkar chuan sipai chakna hmanga nuairal a rawn tum ta a. Kut kuangkuah ringawta lo hmachhawn chu Mizo ral hlenna tur anih hriain an theih ang ang ralthuam dap khawmin, khawvela an neih hluber an nunna thapin India sipai Mizo Hnam hmangaihna (Natioinalism) tiak tir nuairal tum tute chu an lo hmachhawn ta a, Mizoram chu Indona ah alo lut ta a ni.

He Indona ah hian Mizoram mipuite chu India sorkar chuan min rawn vaihma ta a, pawisawilo tam tak an kaphlumin, an vawhlum a, kan hmeichhiate an pawngsual a. In leh lo min halsak a, khua tihluihnain an khawm a, Curfew leh Vai sipai puakphurh avangin thlawhhma kawng zawh theih a ni lova. Mizoram chu tamna in a tuam chho ta a ni. Nunau eitur neilo an chiau vawng vawng a.

A tawpah Mizo mipuite tawrhna a nasat em avang chuan Political Party, Kohhran leh Tlawmngai pawl zawng zawngte chuan “Kan pasaltha Sairam chhuakte chuan Sai kher kap lova, Sazuk, Sakhi pawh rawn hawn ula lawm takin kan lo lawm ang. India sorkar nen Remna zawnga Inbiakna nei mai rawh u” tiin kan Pasaltha Rammute an tah awh ta a. Anni pawh chuan “Kan thawh chhanber kan mipuiten an tlin tak lohah chuan” tiin Remna zawnga Inbiak chu an remti ve ta a. Kum 10 leh thla 6 an inbiak hnu chu Ni 30 June, 1986 ah Remna kan lo nei ta a ni.

He Remna hian Mizote himna tur engemaw chen a rawn keng tel a. Remna Thutlung Bung 4:3 clause (II) ah chuan “India Danpuiah eng pawh lo chuang mahse, Parliament in dan thar pass mahse, heng a hnuaia tarlanah te hian Mizoram Assembly remtihna lo chuan Mizoramah hman theih a ni lovang.

a)     Mizote Sakhua leh khawtlang nunphungah
b)     Mizo Hnam dan emaw, a hman danah
c)     Mizo Hnam huamchhunga Civil leh Criminal thubuai rel danah.
d)     Ram neitu nihna leh a inhlan chhawn thuah tih a ni a.

Bung 8-na ah chuan “Inner Line Regu­lation tuna Mizorama hman mek hi Mizoram sorkar rawnlo chuan tihdanglam emaw, paih emaw ani lovang” tih a ni a.

Heng kan Inremna Thuthlung neihsate hi anih tur ang takin kan hmang lova, uluk lehzuala kan hman tangkai a ngai tak zet a ni.

Heng kan Inremna Thuthlung, Ram neitu nihna leh a inhlan chhawn thua thuneihna tawp kan neihna avang hian, tunhma Vai sumdawng lian tam takin an hmun hma te hralhin, Mizoram an chhuahsan tawh hlawm a. Tuna Trade Licence nei tia Vai sumdawng engemaw zat la awm te hi, chik zawka chhui chuan an Trade Licence hi inrochun theihloh a ni a. Kan sorkar hian ngun zawka an enfiah chuan tihtawp vek tur niin mithiamte chuan an ngai a ni. 

Kum 20 lai kan rama Indona avanga kan tawrhna kha lehlam kawnga kan thlir chuan kan ram leh hnam chimpilna kawnga min venghimtu pawimawh tak alo ni. Kan ram kha Indonaah khan lut ta lovin District Council ang khan awm chho ta ila, kan dinhmun tur hi ngaihtuah chian ngam pawh a ni lovang.

Tunah Remna hnuaiah Ralmuang leh zalen takin kan khawsa ta a. Kan inlungrualnain chhiat lam a pan chhoh mek laiin 1993 ah Central Home Minister SP. Chavan in “Inner Line Permit hlih ani ang” tiina rawn puang ta khan, kan hnam tanrualna a rawn siam a, Party, NGO, Kohhran zawng zawng tangrualin kawngte kan zawh ta mup mup mai anih kha. Heng kan ram tana hlauhawmte, tawrhnate alo thlen hian inlungrualna a rawn hring thin a, hei hi chunglam rorelna vang ani tihloh rual a ni lo.

Tunah Citizenship Ammendment Bill 2016 a rawn ri leh a. He thil Mizote tana ralkhel dar rawn ri ta hian lungrualna min rawn siam sak leh ta hi kawng lehlama dinhmun derthawng takah min din tirtu anih rual hian, Mizote lungrualna tlang min dintirtu ani hian kan hnam a hun taka harh tharna a rawn thleng kan ti thei awm e. 

Hetihlai hian mi thenkhat Politics rui zualten tawngkam an hman thenkhat, meinei deuh a kan tanrualna tichhe thei cheh zauh pawlte an awm thin hi chu pawi ka lo ti thin. India Politics kan thlir chuan India ramah hian Politics Force lianpui pahnih a awm a, United Progressive Alliance (UPA) an awm a, an zingah hian Political Party engemaw zat an awm a, an zinga Party lianber chu Indian National Congress (INC) an ni a. Anni lolam pawl lian tak National Democratics Alliance (NDA) an awm vel eh a. He NDA a Party lianber chu Bharatia Janada Party (BJP) a ni a. He pawl pahnihte hi an thawhhona in a tum ber chu Parliament ah a ni. 

Mizorama sorkarna chelhtu Mizo National Front (MNF) chuan a elpui thin chu Indian National Congress (INC) a ni a. Central-ah pawh INC tellohna NDA ah a telve a. Central-a BJP sorkarin Citizenship Ammendment Bill Parliament-a an pass tak avanga “NDA chhuahsan rawhse” lo tih hian awmzia neiin a langlo. MNF hian Parliament  ah member an neih pawh ani silo. 1993 ILP Congress Minister-in paihtur tia a sawi lai khan Pu Hawla ho hian Congress bansan rawhse tuman an ti lo.

Tin, North East ah hian India National Congress duhlo inhlawm khawm ila tiin NE aṭanga Congress do rawn tur North East Democratic Alliance (NEDA) a awm leh a. Citizenship Ammendment Bill nen hian inkungkaihna a nei lo a ni. NEDA dinlai hian BJP NE ah Party te takte ala ni a, INC duhlo pawlah a telve a, chubak thudang a awm lo a ni. Congress duhlo kum 70 lai India lo hruai tawhna tha tilo inhlawm khawmna pawl mai a ni. Citizenship Ammendment nen inkungkaihna a nei lo.