Written by
R.Lalthantluanga
Mizote leh All India/ Central Service
Kan ṭhalaite All India/ Central Service an lut tlem ta em em hi kan vei tlang hle niin a lang a, sorkar pawhin heng service-a tlingte tan lawmman ṭha tak tak a tiam a, mahse awmzia a nei thei tak tak chuang lo niin a lang. Kum 40/50 vel kal taah kha chuan, tribal zingah Mizote hi heng services a tling tam pawl kan ni ṭhin si a, eng vanga tlin harsa kan tih tak em em hi a chhan ni thei awmte sawi a ni ṭhin. A chhan hi eng emaw zat awm thei niin ka hria a, chungte chu han tarlan ve ka tum a ni.
1. Ram dinhmun: Tun hma khan Mozo ṭhalaite tan ram/ lo hna lo chu thawh tur a vang a, Mizoram hi District kan nih lai kha chuan, sorkar hna kan tih mai hi a tlem em em a, chuvangin Mizo ṭhalai College rap pha chin kha chuan, competitive beih an tum deuh vek mai a ni (ram buai hma khan a ni zual). Ram a lo buai a, ṭhalai tam tak zalenna sualin an rammu a, ṭhalai tam takin a hma angin competitive an ngaihtuah lem lo. Hun engemaw hnuah UT-ah Mizoram hlan kai a lo ni a, hna ṭau (office, contract, politics etc) a lo ṭet a, Mizoram pawna hna zawn ai chuan Mizoram chhunga hna thawh tur kan ṭhalaiten an dap nasa ta a, graduate zawng zawng deuhthawin competitive exam an rilrukna kha a tla hniam ta a ni.
2. Professional/ technical line-ah Mizo ṭhalaite an lut tam ta: 1960-1970 vel lai kha chuan Mizoramah Science zirna college pawh a awm mumal lo va, Zoram pawn lam kan dai dar vak bawk si lo va. Chubakah professional/ technical line kha Mizote tan thil harsa lutuk nia ngaih a ni a, Mizo Uisa ei thluakin engeneer a phak lo tih ṭawngkamte pawh a awm ṭhin kha. Tunah erawh chuan Higher Scondary School a ti ṭha zinga tam zawkte hi technical/ professional course zir turin an kal suau suau va, hetiang line-a kal lote hi thiam thei takte chu awm ve bawk mah se, tunhma ang chuan an tam ta lo va, hei hian Mizote All Inadia/ Central service kan tlin tlem takna chhan engemaw chenah chuan a ni ve maithei.
3. Inelna (competition) a sang tawh: Tunhma ai chuan Scheduled Tribe quota hauh thei kan tam ta a. He hamṭhatna chang tur hian, tunhmaa scheduled tribe-a chhiar ve loh tam takin, scheduled Tribe a telh ve an ngen a, eng emaw zat chu telh belh an ni bawk a. Heng Scheduled Tribe a telh thar/ belh ṭhenkhat hi chu keini aia kawng hrang hranga lo changkang tawhte an ni a, kan el phak lohte pawh an awm nual a ni. North India lama awm Meena hnamte phei khu chu heng service hrang hrangah hian an lut tam thei viau a ni.
4. Mizoram State Services-in mi tam tak a hip: Sawi tawh angin, Assam hnuaia kan awm lai kha chuan, Assam Civil Service, Assam Police Service etc. kha All India/ Cenmtral Service chhang dawltu deuh awmchhun kha a ni mai a, UT kan nih hnuah MCS leh MPS te kan han nei ve a, mahse heng service atana recruitment siam bakah service dang MIS, MFIAS etc siam a ni ta bawk a. Heng service te hi Mizoram chhunga thawh a nih avangin, mi ṭhenkhat chuan All India/ Central Service zawm a, Vai rama thawh aiin an thlang zawk mah niin a lang. Kan Mizo Officer zingah Central service-a thawk tawh. Mizoram sorkara rawn thawk a, kir leh duh ta lo va, state sorkarin a absorb te pawh sawi tur an awm nual tawh. State Civil Service mi IAS ni tura thlan, zawm duh lo te pawh an awm bawk.
All India/ Central service exam te hi vawikhata inziah tlin nghalte pawh a harsa a, ṭhenkhatte chu vawi hnih vawi thum an exam hnua tling ta chauhte pawh an awm. Heng exam beitute zinga mite hian state service exam te pawh an bei ve ṭhin a, competition te a limit deuh zawk avangin, tlin pawh a awl deuh zawk a ni mai thei. All India/ Central service a beiseiawm takte pawhin, state service a tlin tawh chuan beih nawn leh an peih vak lo niin a lang. Chuvangin, All India/ Central service a inziak tling thei tur, ṭhenkhat chu State Service-a an luh avang hian All India/ Central Service a lut kan tlem phah chhan a ni thei em tih pawh a ngaihtuah theih.
Tin, tunhmaa theih loh State Service aṭanga service a vawrtawpa ngaih Secretary hna leh a dang te pawh state service aṭangin kai theihte a lo ni nual tawh bawk a, hei hian All India/ Central Service ngaihhlut bik em emna pawh eng emaw chen chu a ti bo deuh mai thei.
5. Thiamna/ zirna standard: Mi ṭhenkhatin, School/ College/ University in kan chher chhuah zirlaite hi an thiamna (standard) a ṭha tawk lo an ti ṭhin a, a dik leh dik loh chu ka sawi mai thei lo va. Tunlai zirna in changkang zawkah chuan, zirlaibua inziak sawi chhawn theih ringawt ai chuan an zirlaiin a sawi hriatthiam a, nitin nuna an thil tawn atana hman ṭangkai thiamte hi an tum zawk a. Kan zirna hmun (institution) te hi chutiang hawi zawng chuan kan kal nge, byheart system-a kal a, Board exam-a result ṭha neih kan tum ber zawk tihte kan in en a ṭha awm e. Zirtirtute tan pawh, kan tihdan phung pangngai tih danglam hi a harsa duh khawp mai a. Ṭan lak thar viau loh chuan lo thiam belsa anga kal mai hi a awl khawp mai, mahse tunlai hriatna leh thiamna thang zel khawvelah hian rual pawl ve kan duh chuan, a hahthlak deuh a nih pawhin kan tan ve chu a ṭul si a ni.
University ṭhenkhatah phei chuan zirlaiten an zirlai an lo chhiar lawk vek a, an hriatthiam loh leh sawi zau ngaite zirtirtute nen sawi hovin, class chu zirtirtuten lecture pekna hun ai mahin, discussion hun atan an hmang tam zawk a ni. Hetianga ti tur chuan zirlaite leh zirtirtute inbuatsaih lawk a ngai thung a ni.
Mizoram sorkar pawhin Education reform Commission-te dinin, commission-in recommendation an peihna pawh kum nga chuang a ni ta. Sorkar pawhin Education Reform Commission din hmasa ber an nih an chhuang hle a, a chhuanawm bawk e. Amaherawhchu, Commission recommendation te bawhzuiin an ti hlawhtling em tih hi intehna tak tak tur ni awm tak a ni. Kan rama thil thleng fo, rilru tina ṭhin chu, zirna ṭha duh inti si a, kan neihchhun ang angte pawh ti bahlah zawnga zirlaite leh khawtlang mipuiten harsatna kan siam fo mai hi a ni. Zirlai leh mipuite dem vek theih phei chu a ni kher lo vang, heng thil hi a thlen loh nan, thuneitute pawhin a ṭul ang ang ti ṭhin se la, heng thilte hi pumpelh theih dan zawn nise a ṭha ngawt ang. Hetiang thil duhawm lo kan hriat hian, Commission din hi kan duhtawk mai a, recommendation tihhlawhtlin kawngah thuneituten tih tur an la ngah hle a ni em tih a ngaihtuah theih.
Kan thupuiah khian let leh ta ila, All India/ Central Service a Mizote a tam thei ang ber tlin theih hi kan duh tak tak a nih chuan, kan ṭhalaite leh sorkar leh society pawhin tan kan lak tlan a ngai ang. Sorkar-in incentive atan pawisa eng emaw zat preliminary leh main exam a tlingte a pe te, coaching a siamte hi a lawmawm a, mahse hei bak tih theih a awm em tih te ngaihtuah a ngai ngei ang. Ṭhalaite pawhin tun aia nasaa ṭan an lak a ngai ang. Society pawwhin kan kalphung ṭhenkhat, inchhung inenkawl dan te, nu leh pa teihawi tam loh deuhte pawh a ṭul ang. Media kan hman dante pawh insiamṭhat deuh a ngai ang. Tunah hi chuan ṭhalaite inelna/ intihsiakna chi hrang hrang, Icon, Idol, Pro fight, zaipawl intihsiak chi hrang hrang, talent search etc, a awm a. Hengte hian hmasawnna kawngah ṭhatna leh ṭangkaina chu an nei takmeuh mai. Amaherawhchu, kan ṭhalaite rilru kaipengtu an nihnaah hian ngaihtuah ngai chu awmin a lang.
Local Channel te pawh hian programme hrang hrang siam kawngahte hian co-ordination nei thei se chu a ṭhat a rinawm. Local Channel programme te hi preliminary round aṭangin mipui vantlang tan en theiha siam a ni vek a. Hengte pawh hi a tirte aṭanga mipui en theiha Local Channel te hian buatsaih lovin, tlema thlitfim deuh chinah chauh mipui hmuh theihin pho lang ta se, heng programme atana hun kan khawhral te hi a ziaawm deuh zawk ang em?
All India/ Central Service a kan ṭhalaite tan tlin a harsat takna chhan ni thei awmte kan han tar lang ta a. Heng aṭangte hian, ṭan lak dan tur pawh ngaihtuah dan a awm thei ang em? Tunhma aia inelna a san tak siah chuan, ṭhalaite tun aia kan tan nasat a ngai tih chu sawi tam a ngai awm lo ve. Tun hnai kum eng emaw zat kal ta aṭang kha chuan All India/ Central Service a ti ṭhate hi professional line (doctor/ engeneer etc) a zir chhuakte an ni fo mai. Mizo zingah professional line aṭanga lut sawi tur chu an awm ve a, mahse chu pawh chu a rei leh ta viau mai.
Chuvangin, kan ṭhalai thluak ṭha, professional line-a kalte hian tun aia nasa zawka heng competitive exam te hi bei ve ta se, kan result te hi a ṭhat phah deuh mai thei a ni.