Written by
V.L.Nghaka

Mizoram zirna kalhmang atan...

Mizoram zirna kalhmang atana ṭhaa ka hriat tlangpui mithiam zawkte cho chhuahna a nih beiseiin, a tawi thei angin tarlan tum ila. 

1. Zirtirtu semrual runpui hi tih loh nise: Vawi engemaw zat transfer pui (mass transfer) hi tih a ni tawh a, kal ṭha duh lo leh kal ṭha thei loten zirna an tibuai a. Transfer let leh dil nen, a tawpah a tihchi loh tih a ni fo mai. Chu bakah tunah chuan sawrkarin ‘train lo’ zirtirtu lak a khap a. Pre-Service training tur hi District wise veka lak tur tih a ni. Kum ruk a lo ni ta a, training neiin an daih tawh a ngaih a ni. Hna ruak a awm chuan a district chhunga mi lak tur an awm chuan lak nise tih a ni a, a buai rei tawhin a rinawm lo. 

2. Education Service: Edu­cation service hi tun hma, Pu Lalsawta hun laia ruahmanna siam vek tawh kha tihpuitlin zui a ni lo a. Tunah hian Education a thawk zawngte Jt. Director thleng chauhin an kai thei a. Director hna chu IAS emaw MCS hna a lo ni ta a. Hetiang hian ti lovin state dangah chuan Educationist Education Service ami dah a ni tlangpui. Education Secretary erawh thu dang nise. 

3. School Complex: School complex hi Dr. H. Thansanga hun lai khan tih a ni a. Khaw khat/ veng khat/ habitation khata school awmte committee insiamin an hna leh promotion exam-nate in hriatpuia thawh­hona a ni. Mahni nia kal lovin an thawk hova, a ṭha hle. Zirtirtute tan a buaithlak deuh a, sawrkar inthlak veleh a lo tawp ta a ni - hei hi tih leh nise. 

4. Comprehensive school tih leh nise: Comprehensive school tih kha Elementary School khatah, Secondary School khatah inkhaikhawmin, a remchang bik a. Primary aṭanga High School thleng pawh tih a ni. Zirtirtu indaih loh a awm lova, English emaw uar bik subject neih a remchang a. English Medium a siam a remchang bawk. Mahse, zirtirtu ṭhenkhat lungawi lo thu politics a la in tihtawp a ni a, private leh kohhran lamin a ṭhatzia hriain English medium a hmangin a ti chho ta a, an hlawhtling ta. 

Sawrkar school chu English medium a leh pawhin compre­hensive a nih loh avangin an hlawh­tling lo, a remchang lo. State dang kalhmang ber pawh a ni. Education Commission pawhin a recommend a, tih leh nise. 

5. Govt. High School leh Middle School siam belh loh: Govt. School hautak thei ang ber leh zirna ṭha lo zawk si hi kan uar lutuk. Public Private Partnership (PPP) lam hi uar ve tawh ila. Aided School lam hi an result pawh a ṭha zawk zelin a lang. Upgrade a nih pawhin Full Fledge Govt. erawh belh tawh loh nise. P.P.P an tih hi Pensonable-in an siam tho va, a ṭha tawk hle. Assam-ah kha chuan Govt. High School leh Middle School chu Sub-Division tinah pakhat ve ve chauh dah tur. A ṭulna bikah Girls High School dah theih tih a ni. Khatih lai khan Assam-ah High School leh Middle School Govt. 56 vel ve ve an nei ṭhin a hriat a. Tunah hian Mizoramah High School Govt. 200 leh Middle School Govt. 576 lai kan nei. Meghalaya chuan 29 ve ve, Nagaland khu hnam hrang an tam vangin 110 an nei an ti. 

6. Zirtirtu lak: Zirtirtu lak hi state dang tih dan tlangpui leh National Policy On Education duh dan chuan District Advisory Board of Education ten anmahni District a hnaruak chu an la a. Non-Gazetted Teacher a ni ber. Keini chuan MPSC kutah Zoram puma mi tur kan dah a, state dang chuan mahni District a zirtirtu atana ṭha tur chu anmahnin an hre ber an ti. Belkhai emaw Zehtet zirtirtu a ṭha tur chu MPSC aiin an District Education Committee ten an hriat zawk an ring a ni ang. 

7. Restructuring of School: Kan School ṭhen dan hi Elementary Class I-VIII hi School khatah awm se, Secon­dary hi Class IX-XII thleng School khatah awm se. Secondary leh Higher Secondary awm hran lo se. 

8. School inspection: In­spec­ting officer bik an awm ta lova. School inspection tih tak loh hi tih leh nise. CCE implement ṭha turin thingtlang lam pawh an kaihruai thei ang. School inspection awm lohna ram dang hi awm ve tak maw! 

9. Adult Education leh Hindi Education wing: Anni pa­hnih Directorate of Edu­ca­tion a, Deputy Director thleng chauh anmahni mi leh sa awm hi hna ṭha zawk a thawh theih nan Jt. Director thleng awm se. Jt. Director Hindi thiam lo leh Adult Education hrethiam vak lote an neih chuan a ṭha tawk lo. 

Kan Zoram Eduacation tlakchhiatna ber pakhat nia lang chu ram dang, state dang leh National Policy On Education-in engtin nge a tih tihte en hmasa lova, "'Ṭha kan tih dan a ni" tih leh ngawt ṭhin hian min tichhia a ni. A tawpah central sawrkarin barhluih dan a rawn hmang leh ṭhin si a. Political Party lam inrawlh lutuk pawh tunah chuan National Policy implement avangin a harsa deuh tawh. Mission hun lai ang deuh te pawhin kal tum leh tawh ila a ṭhat a rinawm.