Written by
Upa Lalthara
IAS (Rtd), Kohima
Hla phuahmite hla lo tihdanglamsak hi (chhunzawmna - Part 2)
Kan ‘Kristian Hla Bu’-a hla lo tihdanglam tawh thenkhatte thlirl>tna.
1. Rev Liangkh^ia hl^te sawihawnna
1.1 Sawi tam vak ng^i lovin, Rev Liangkh^ia hi Mizote z$nga ‘thu-leh-hl^’-a kan hmahruaitu (pioneer), kan mi chhuanv^wr leh kan Mizo Presbyterian ‘Kohhran Pa’ a nihzia chu kan hre deuh vek ^wm e. Mi danglam bik (special) tak a nih avang hian, a chanchin hi zir tham a awm a; a ngaihnawm em em bawk a ni.
Zof^te z$nga ‘theologian’ hmasa ber, hla phuah thiam leh lehkhabu ziak mi, ‘lehkhabu ṭha’ tih tham ziak hnem ber pawh niin a lang. Hla phuahtu ropui tak leh solfa pawh thiam tak, Zofate zinga London School of Music hnuaia solfa certificates pathum ngawt (Junior, Elementary leh Intermdiate Certificates) dawng thei hmasa ber a ni nghe nghe. Tin, amah hi Zofate zinga zai thiam (soloist), thuhriltu (preacher) leh evangelist ni kawp hmasa a ni bawk. Zof^te zingah hian kum zabi 20-na chhunga Zof^te t^na thawhhl^wk ber (Man of the Century) thlang d^wn ta ila, Rev Liangkhaia aia ph< z^wk hi an awm chuang dawn em ni chu aw, ka ti rilru ṭhin.
T<na kan hman m>k Kristian Hla Bu-ah hian a hlaphuah/siam/lehlin hi sawmthum (30) lai a awm a. Hla phuahm$ a nihzia leh a hla-thu thiamzia tihlanna ni pah f^wmin, a hla phuah leh siam z$nga kan sak l^r zual deuh ṭhenkhat chauh han t^r lang ila:
Rev Liangkhaia hla kan sak lar zual deuh ni a langte chu hengte hi a ni:
Thil ṭha kan hmuh ang hi (No. 34)
Ka kulhpui i ni, aw, ka chhandamtu (No. 151)
Thisen hl<, thisen hl< (No. 179)
Chhandamtu thisen hl< a chhuak (No.206)
Thumak ka sawi nin theih loh chu (No. 209)
Kraws daihlim hnuaiah chuan min
chawlht$r la (No. 210)
En rawh, chh<m zingah a lo kal (No. 240)
Chhandamtu, chatuan nun n^n (No. 270)
Khawiah pawh Lal Isua nen chuan awm ila
(No. 286)
Zaiin rawn hril la ka hn>nah (No. 315)
Kawng z^u taka hawnin a awm (No. 316)
A pui a pangte u, A khawngaihnaah hian
(No. 333)
Hrehawmna leh buaina piah saw (No. 347)
Ṭhian ṭha Isua rawngb^wl t<rin (No. 349)
Nangma thil ropuite an sawi (No. 363)
Aw, thawhrim leh buaina piahah (No. 395)
Hlau suh, ka awmpui che (No. 435)
Hetah hian nunna tui a luang (No. 442)
Pathian hmangaihnain ka thinlung sual
a hneh (No. 443)
Lalpa Isua ang t<rin (No. 452)
Khita v^n hmun nuamah khian tlante an z^i
(461)
Thihna lui piahah khawpui mawi tak chu
a awm (No. 466)
Naupang t> t> chhandamna thu hriltu an ni thei ang (549)
1.2 Kh$ng z$ngah khian, “Thil ṭha kan hmun ang hi” (No. 34), “Thisen hlu, thisen hlu” (No. 179), “Thumak ka sawi nin theih loh chu” (No. 209), “En rawh, chh<m zingah a lo kal” (No.240), “A pui a pang te u” (No. 333) tih leh “Nangma thil ropuite an sawi” (No. 363) tih te phei khi chu Mizorama harhna a lo thlen apianga Zofate thlaraua min p^wl harhtu hmanraw ropui ber ber an ni ṭhin a; tun thleng pawhin an la ni zui zel a. Tin, “Thil ṭha kan hmuh ang hi” tih te, “Thisen hl< thisen hl<” tih te “Thumak ka sawi nih theih loh chu” tih leh “A pui a pang te u” tih phei khi chu “Rev Liangkh^ia phuah an ni nghe nghe a. Pu K.C. Lalvunga sawi d^n chuan Rev. Liangkhaia hian Pathian hla 13 lai a phuah a ni. H>ng a lehkhabu ziah, a hla phuah, siam leh lehlinte aṭang ngawt pawh hian th< leh hl^ah chuan tluk loh rimnam a nihzia chu kan hre thei mai ^wm e.
Thu-leh-hl^ leh solfa-te a thiam mai b^kah, a hla thl<k n>na inmil (rhyme) t<ra hla-thu chheh hi a thiam >m >m mai bawk a, t<nlai hl^te ^i chuan a hl^te hi sak pawh a nuamin a hahdam zaih z>l mai.
2. Rev. Liangkhaia hl^: “Khita v^n hmun nuamah khian tlante an z^i” (No. 461)
2.1 He hl^ Mizo ṭawnga siamtute hi Rev. Liangkhaia leh Upa Ch. Pasena te an ni a. He hl^ thunawn tlar t^wpna: “Ber^mno fakin, chatuan thlenga nung leha chu” tia Rev. Liangkhaia leh Upa Ch. Pasena te’n an lo dah kha, a ṭulna hmuh t<r awm si lovin kan Music Committee kh^n, ‘Beramno fakin, chatuan at^n nung leha chu’, tiin an rawntidanglam a.
2.2 He hla-thu tihdanglam hi a fuh lohna chhan kawng hnihin han sawi ila. Pakhatna-ah chuan, an rawn tihdanglam ang hian sak a nuam lo z^wk a; a hla-thu leh a thl<k a in-rhyme fuh loh z^wk avangin. Tin, pahnihnaah chuan, a S^p hla n>n pawh a inhmu fuh lo z^wk bawk. Kan Music Committee khan eng rilru p<in nge he hl^ hi an rawn tihdanglam ngawt tih chu hriat a ni lo n^in, ka z>ldinnaah chuan, nak$n lam hun, hun lo la awm z>l t<r thleng sawina a nih avangin, ‘chatuan thlenga nung leha chu’ tih chu a dik hlel deuhva hriain, ‘chatuan at^n nung leha chu’ tiin an rawn thl^k ta a nih hmel a.
2.3 An hriat fuh loh ni-a lang chu hei hi a ni: Pathian chu chatuan Pathian, bul leh t^wp nei chuang lo, ‘Alpha leh Omega’ a nih av^ngin, Amah sawi n^n hian past tense leh future tense-in awmzia a nei hran lova, present tense-a sawi a ni tl^ngpui zawk. Amah ngei pawhin “‘Awma’ ka ni”, a ti mai a nih kha. (Awmtawha leh Awmz>ltura pawh a ni tho nachungin). Isua Krista hi chatuana nung tura (chatuan at^n ni lovin) kaihthawh a nih rualin, Amah ngei hi ‘chatuan thlenga nung leha chu’ a ni nghal bawk! Helai thu hi, s^p ṭawngah pawh tuna thil thleng m>k angin sawi a ni ngei a: ‘Who lives through all eternity’ tih a ni a; “chatuan at^n” tih lam a hawi lo hrim hrim.
Chuv^ngin, ‘chatuan at^n nung leha chu’ tih ^i chuan ‘chatuan thlenga nung leha chu’ tih hi a dikin, a fuh zawk daih a; a S^p hla-in a sawi d^n pawh a ni ngei bawk. Tirhkoh Paula paw’n, nakina kan la tawnhriat tur ni ^wm tak sawi ni mah se, present tense hmangin ... “Ama ruala min kai thovin, v^n hmunahte ama hn>nah min ṭhuttir ta a...” (Ephesi 2:6) te pawh a tih ve tho kha.
2.4 Tihdanglam ng^i miah lo kha an rawn tidanglam ve ringawt ni berin a lang. Thu-leh-hl^ lama kan p^te, tlukloh rimnam ngawih ngawih, Rev. Liangkhaia leh Upa Ch. Pasena te ang kutchhuak zah lohna a ken tel av^ng ngawt pawh hian he hla tihdanglam hi chu a ngaimawhawmin ka hria. A ng^i anga dah leh ngei turah ka ngai.
3. Rev. Liangkhaia hl^: “Aw, thawhrim leh buaina piahah” (KHB No. 395)
3.1 He hl^ hi s^p hl^ behchhana Rev. Liangkhaia siam a ni a. A sak pawh a nuam thl^wt a ni. Mahse, he hl^-ah pawh hian ṭul miah lo tihdanglam a awm nual mai. Ch^ng khatna hi Rev. Liangkhaia siam dan chuan,
“Aw, thawhrim leh buaina piahah,
Ch^ute t^n in nuam tak a awm;
Buaina a awm ng^i tawh lo va,
Chuta ch^wl duh lo tunge awm?”... tih a ni a.
3.2 A tlar t^wp ber hi “Chutah ch^wl duh lo tunge awm?” tiin rawn tihdanglam a ni a. Rev. Liangkhaia thu hman “Chuta” tih hi “Chutah” tih ^i chuan a dik z^wkin, a sak pawh a hahdam z^wkin a hriat.A hm^ chiaha kan sawi t^k “Khita v^n hmun nuamah khian” tih te, Zosaphluia hla “Lalpa tawtawr^wt a r$k hunin” (No. 239) tih hl^ ch^ngtin leh a thunawn t^wpa “Khita hming an lam hun chuanin ka awm ang” tihte hi ngaimawh si lovin, Rev. Liangkhaia ṭawngkam ‘chuta’ tih hi eng v^nga rawn khawihdanglam kher nge an nih ang aw! Chhutsual palh em ni z^wk aw?
3.3 Tin, hemi hl^ thunawn tlar khatna pawh hi Rev. Liangkhaia phuah d^n chuan “Aw, ngh^k hr^m la phunn^wi lo takin” tih kha a ni a. Hetah hian ṭawngkam dik lo emaw, ṭiṭoh emaw a awm miah lo chung pawhin, “Aw, ngh^k hr^m la phunn^wi mai lovin” ti-a rawn thl^k kher a ni bawk a. Kei chuan Rev. Liangkhaia ṭawngkam khi a thlanawm z^wkin ka hria. A rhyme a ṭhat z^wk av^ngin sak pawh a nuam daih z^wk bawk si a. Hei pawh hi ṭul miah si lova tihdanglam ni maiin a lang.
4. Rev. Liangkhaia hla: “Hlau suh, ka awmpui che” (KHB No. 435)
4.1 He hla hi Rev. Liangkhaia’n S^p hla behchhana a phuah a ni a; a hla siam dangte ang bawkin a S^p hla ang diak diak chuan a siam/letling lova. A hla ṭawngkam hman te pawh hi Mizo tak leh mawi tak a ni hlawm. Hla lehlin ringawt chu ni se, hetianga mawi leh saknuam hian a chhuak miah lovang le. A ch^ng khatna leh ch^ng hnihna Rev Liangkhaia’n a siam dan hi lo en ila:
“Hlau suh, ka awmpui che,”
Rangka >ng z^m hian,
Ropui chung si^r ang
Ka kawng a rawn >n!
Z^n khawdur hnuaiah pawh
He tiamthu a >ng;
“Ka kalsan lovang che,
Malin i awm lo’ng” a ti.
Malin ka awm lo’ng,
“I hnenah ka awm,”
Aman min awmpui a tiam si,
Mahriakin ka awm ngai lo’ng.
4.2 A thunawn tlar hnihna “I hnenah ka awm” ti-a Rev. Liangkhaia’n (inverted comma chh<nga ‘quotation’ anga) a dah kha, Ka hnenah a awm tiin an rawn thl^k ta daih mai a. Hei hi a dik lohna chu a awm hran lo n^in, a ṭul lo hlein a lang. Rev. Liangkhaia pawh kh^n, hetia a S^p hla thu n>na inmil deuh z^wka a hla ṭawngkam chheh theih a nih thu hi chu a hai miah lovang le! Mahse, he hl^ a siam dan kalhmang han en hian, Pathianin Amah ringtute awmpui tlat a tiamzia t^rlanna turin, Bible-a hmun tam taka kan hmuh, Pathian ṭawngkam chhuak ngei sawilan (quote) hi a duhd^n niin a lang a. Chu chu a ch^ng khatna (tlar khatna)-a “Hlau suh, ka awmpui che” tih te, a ch^ng khatna tlar t^wp pahniha “Ka kalsan lovang che, Malin i awm lo’ng” tih te, a thunawn (tlar hnihna)-a “I hnenah ka awm” tih te leh a ch^ng thumna (tlar lina)-a “Thlamuang rawh” tihahte hian a hmuh theih a.
4.3 Hla th< hi chu a remchan d^n leh sak nuam tur z^wnga kaiht^wi a awm ch^wk ṭhin tih chu kan hre ṭheuh awm e. He hla thunawna “I hnenah ka awm” tih pawh hi “‘I hnenah ka awm’ a ti/min ti” tih tluk a ni a; han hriatsual palh hlauhawm pawh a ni lo. A ch^ng khatna tlar hmasa bera, “Hlau suh ka awmpui che” tih zawh chiah-ah pawh khian ‘a ti/min ti’ tih a awm chuang lova; mahse, Pathian ṭawngkam sawichhuahna a ni tih chu tuman kan hai lovang. Tin, inverted comma chh<nga dah a nih hian hei hi a tichiang ngh^l bawk a. Tichuan, a thunawna - Malin ka awm lo’ng, “I hnenah ka awm”, Aman min awmpui a tiam si, Mahriakin ka awm ngai lo’ng - tih pawh hian a sawi tum chu a chiang khawp mai a; lo khawih danglamsak kher hi a ṭul lo hlein kei chuan ka hmu.
(la chhunawm tur)