‘H’ LEH ‘V’ CHUNGCHANG KHA

January ni 30 chhuak Vanglaini-ah khan uihawm tih leh lovin, lo vang tih ang chia ‘v’ telh thu kha Pu Rempuia Lutmang khan a rawn ziak a. Ani hian Mizo 

ṭawng ṭawngkam ṭhenkhat hi a rawn ziak zauh zauh ṭhin a, a ziak ṭhain a ngaihnawm ṭhin khawp mai a; a chhiar zauvin a chhinchhiah peih hle tih a hriat a, a fakawm tak tak a ni. Rawn ziak taima lehzual sela a ṭha khawp ang.

Amaherawhchu, uihawm tih thu kha chu uiawm tih tur a ni. A chhan chu Mizo ṭawng tihdanglam dan (modi­fication)-ah ui hi ui (ri hniam) a ni a, uih a ni lo. A modification dan pela uihawm lo tih kha a dik lo a ni. Tuten emaw an hman kha a dik leh dik loh ngaihtuah lova inhman hmuh tak mai niin a rinawm. 

Zikpuii pain emaw tu pawhin lo hmang sela, a dan a pelh tlat avangin a dik tih phah theih a ni lo. ‘Uihawm kan ti miau mai si a’ tih theih a ni lo, mi zawng zawngin uihawm an ti lem lo, uiawm tia hmang hi an tam zawk fein ka ring. Uihawm ti hi lo tam ve f> pawh ni sela, a dik lova hmang an tam a ni mai a, an tam avanga a dika ngaih phah tur a ni chuang lo. Khawngaihthlakawm ti pawh an tam a, an tam avang ngawtin a dik kan tih phah chuang ngai lo.

Taihmakna tiha ‘h’ tel nen a inang lo; taihmakna tiha ‘h’ hi chuan modification kalhmang a kalh ve lo. Taima tih hi tai leh ma zawm chawp ni lovin a inzawm hian thumala hman ve hrim hrim niin a lang a, chu chu noun-ah a ṭhenin taimakna an ti a, a ṭhenin taihmakna an ti a ni. 

Pawih leh Paihte pawh hi hman deuh mai aṭanga kan hman hluar chhan hi tun hmaa beirual, thuawi, bawi tih ṭhin kha beihrual, thu awih, bawih tih zawk tur tih aṭang khan ni ^wmin a lang. Kalhmang anga neih a lo awm thar tak avang zawk a ni. Chumi kalhmang ang chuan a dik tlat si a. Pu Buanga khan Pawi a lo ti a, mi tam tak pawhin Pawi tiin an ziak ṭhin; mahse, Pawih tih pawh a awm ve reng ṭhin. Tin, Paihte hi chu Pu Buanga pawh khan Paihte a lo ti a, Paihte tih a ni deuh ber, UT hnu aṭang khan Paite hi hmang an tam ta. 

‘V’ pawh hi a chuangtlaia hman, hman luih a ni ngawt bik lo, uihawm tiha ‘h’ ri aia chiang zawk daiha lam rik a nih avanga ziah tel a ni. F.K.Lehman-a pawh khan, “Ziah tel a dik,” a lo ti a ni awm e. Kei hi hman deuh kha chuan ‘v’ telh loh ṭha ti zingah ka tel a, Pu Zairema nen pawh khan lehkha te kan inthawn ṭhin a. Chutih laia ka ngaih dan chuan Sap ṭawnga a hawrawpa ‘r’ tel lo lam ri tela the idear is tih te, we are going tih tea ‘r’ an lam ri tela an ziak chuang lo ang hian ‘v’  lam ri tela ziah tel loh mai hi ṭhaa ka hriat vang a ni a. Mahse chutia ‘v’ tel lova ziah chu mi tam takin an telh chawp thiam lo va, ‘v’ lam ri lovin an chhiar ra koh koh ṭhin a. Chu bakah Synod lamin ‘v’ telh loh an duh loh thu an sawi bawk a. MAL lahin ‘v’ telh hi ṭha an lo ti bawk a, Book of the year thlannaa a tehna atan pawh ‘v’ telh loh chu ṭha tawk lova ngaih tur an ti hial bawk si a. Chuvangin, lungrual tlanna zawk chu zawm ṭ<lin ka hre ta a, lungawi takin ka hmang leh ta a ni.

Hman zui zel ṭha tihna dang ka nei bawk. Pu Buanga khan a lo hmang a, ani kha linguist chu a ni lo nain ṭawng lam thiam mi tak a ni a, ‘v’ hman tel hi dik a ti zawk a nih ka ring a. Ṭawng chungchanga rin kai ber G.A.Grierson-a, Linguistic Survey of India Vol. 11 lai ziaktu khan Vol III-ah khan ‘v’ telh hi dik a ti niin a rinawm, a lo telh hlawm bawk a. Linguist pachalin a hman chu a dik a nih ka ring bawk. 

Tin, ‘v’ telh hi Mizo ṭawng timawia tinalhtu pakhat niin ka hre bawk. Chaw ka ei thei lo va, ka chak hlei thei lova tih hi han sawi la, chaw ka ei thei lo a, ka chak hlei thei lo a han ti leh teh, a nalh lo hlei viau lo maw? V tel lo chuan a hahthlak a, a nalh lo deuh tlat a ni. I hmang dial dial zawk ang u hmiang V hi.

Tunlaia dik lo mi hman uar thar mi sawi ngai mang loh pahnih ka’n sawi tel teh ang. Pakhat chu ‘chumi a nih chuan’ ‘chumi ni tur chuan’ tih hi a ni. Hmang ka hriat hmasak ber chu Pastor pakhat a ni a, 2002 khan a ni. Hmang an awm ta nual mai. Mizo ṭawngah hian chumi tih chu hun leh hmun leh thil kawka hman a ni a, chu mi tih chu mihring kawka hman a ni. Chumi a nih chuan, chumi ni tur chuan tia hmangtuten an hmanna ang chi-ah hi chuan chuti a nih chuan, chutiang ni tur chuan tih a ni zawk ṭhin. A hmang ṭhinte hian sim hlawm se ka ti hle mai. Bible-ah hian chumi a nih chuan tih leh chumi ni tur chuan tih a awm lo, chu chuan ṭawng hman dik lo thar a ni tih a tichiang hle. 

A dang chu kangmei veng ang aw, zai ang hmiang, zir ang le, chanchin ṭha hril ang u, inkhel enin kal ang u tih ang chi hi a ni. Hmang an tam hle mai, lehkhabuah te pawh hmuh tur a awm. Hman ṭhin dan ber chu ‘i’ telin a ni, kangmei i veng ang u, i zai ang u, i zir ang le, Chanchin ṭha i hril ang u, inkhel enin i kal ang u tiin. Hawh u, ‘i’ i telh zel tawh ang u. 

Kumkhuaa zawm ni ṭhin ila, sela leh ula zawm loh tam ta lutuk hian lehkhabu leh thu ziah dang a tihmelhem ta hle mai. Bible-ah hian zawm vek a ni a, la zawm zui zel a ni bawk. Mizo Language Committee pawhin an la zawm zel. I zawm zel ang u.