Written by
Lalthlamuana Ralte

Citizenship Amendment Bill chungchang bawk 'Go back, BJP...' tih a hun ve ta em?

India hnuaia kan awm hnu hian chim ral hlauhna te, kan hnam himna derthawng mai dawna hriatna te kan nei ta fo mai. Vai tlimpui kara khawsa kan nih avang leh milem sakhaw betute thu hnuaia awm kan nih avangin kan inven reng hi chu a ngai. Bangladesh aṭanga lokal leh India ram aṭanga lo lut vaihoten hmarchhak bial an dap chhuak tawh a. An lo luh belh zel a, an inthlah pung zel bawk a. Kan ramah phei chuan bengali vai mai bakah Chittagong tlangram aṭanga lo lut Chakma an tam em em tawh bawk. Heng avang hian BJP hruai sorkar laipuiin India khua leh tui nih theihna dan siamṭhat a tumna (The Citizenship Amendment Bill 2016) hi hmarchhak tlang mi dik takte chuan kan dodal lo thei ta lo a ni. 

Kum 2004, July thla daih tawh khan minister of state, home affairs in parliament-a ziaka chhan chi zawhna a chhannaah December 31, 2001 thlenga Bangladesh mi dan lo a India rama lo pem lut vaibelchhe 1 leh maktaduai 2 an awm thu leh chung zinga nuai 50 chu Assam-a awm an nih thu a sawi a. Assamse zirlaite hmalakna avangin kum 1980 chhoah khan (Assam-ah hian) ram dang mi (Bangladesh aṭanga pem lut) ngaihtheih lohna a lian hle. Zirlai rualten ram dang mite zawng chhuaka thawn haw tura nasa taka sorkar an nawr hnuah kum 1985 khan AASU leh sorkar laipuiin thuthlung an siam ta a, chu chu Assam Accord tih a ni.

Chu Accord-ah chuan March 24, 1971 hnu lama Assam-a lut ram dang mite zawn chhuah a, an ram a thawn kir tur, tih a chuang a. Assam Accord avang hian The Citizenship Act of 1955 pawh parliament-in a siamṭha (amend) a, January 1, 1966 hmaa Bangladesh aṭanga Assam-a pemte chu India khua leh tui an ni sa a, January 1, 1966 leh March 25, 1971 inkara lut, kum 10 tal Assam state a awm tawh te chu an hming ziah luh hnuah khua leh tui an ni thei tih a ni. Tunhnaia Assam a BJP sorkar a lo din hnu hian (2014 a Supreme Court thuchhuak bawhzuiin) India khua leh tui chhinchhiahna NRC ennawn hna thawh a ni ta a. Kumin August thla tih chhunga peihfel tura thawh mek a ni. 

Dan lo a pem lut chungchangah hian Mizorama kan buaina hi tlemin a dang deuh a. Bangladesh aṭanga kan rama lo lut ru tam ber hi Chakma an ni a, kan buaipui ber pawh Chakmate bawk hi an ni. Zep thu a cheng lo, tun hma aṭangin (District Council hun lai aṭangin) kan politician-ten Chakma lo pem lut ru te hi vote bank atan an duh a. Awlsam takin electoral roll-ah an inthun tir a, inthlannaah vote an neih bakah khua leh tui dik tak angin rationa card an nei a, hamṭhatna zawng zawng an chang ve a. Rei lo teah an thlah te nen India khua leh tui dik tak (Mizoram mi dik tak) ang chiahin an awm zui ta zel a ni. 

Hetianga ram dang aṭanga hnam dang lo lut vulh liantute hi kan politician-te an ni tih hi mipuiin kan hria a, anni lah hi zah tak aruangin inchirhtheh nan te an la hmang zui ngam nia. Mak tak a ni. 

Hman aṭangin kan ram siamṭhatna atan te, kan hnam himna atan te zirlai rualten hma an lo la tawh ṭhin a. Ram dang mi, dan lo a lo pem lut rute chungchangah pawh hian zirlai rualte hmalakna hi fak mawlh mawlh tlak a ni. MZP hian hma la ṭhin lo ta se kan ramah hian hnam dang an zalen tawh ngawt ang a, vai leh Chakmate hian min chim hneh tawh ngawt ang. MZP hruaitute hi an inthlak ve reng a, hruaitu hlui an til a, a tharin an thlak zel a. Mahse, hruaitu (thar) apiang hian ram leh hnam an vei zel a, Zofate insuihkhawm chungchang te, ramri chungchang te, hnam chungchang te an buaipui zel a. Hruaitu thar apiangin MZP ideology (hnam thuthlung) hi an vawng nung zel ṭhin. Dodal leh sawi chhiat hlawh mah se hnam thilah chuan an dinna an sawn ve ngai lo. 

Dik tak chuan MZP kal ngam ang chen a kal ngam pawl dang an vang khawp mai. Hetiang taka ram leh hnam hmangaihtu zirlai pawl ṭha tak kan nei hi kan vannei hle a ni, chim ralna laka kan la him bik te, min chuhpuite laka kan chanvo kan humhim tlat ṭhin te pawh hi zirlai pawlte vang hi a ni tih a chiang. 

Mizorama hnam dang (dan lo a lo lut) kan buaipui ber chu vai leh Chakmate an ni kan tih tawh a. Kan rama hnam dang (dan lo a lo lut) chhinchhiah a awm lem lo a, eng zat nge an nih tih pawh hriat a har. Mahse, a lo berah sing sarih aṭanga nuai khat inkar hi chu an nih a rinawm. Bangladesh mi an ni deuh ber lehnghal a. Chutiang chu kan nih avangin BJP kaihhruai sorkarin The Citizenship Amendment Bill 2016 kaltlang pui a tum tlat mai hi dodal theih dan dana dodal tur kan ni. 

A tirah khan sorkar leh political party hoten an ngaihthah reng a, zep thu a cheng lo, kan MP te pahnih pawhin an buaipui kan hre lem lo. Mahse, kan tlai chhiat hmain zirlai pawlte leh tlawmngai pawlte an harh chhuak a, politician-te mutthlu an ṭhangharh a. Kan buaipui zui ta luai luai a. Mipuiin an ngaihven tak veleh political party hrang hrangten hmala bik anga lan an tum a, hmala duh lo angin party dang an puh bawk - inchirhthehna atan an hmang zui hi a khamawm khawp mai. 

He dan siamṭhat tur hi kan hnam tan a him loh dan tur langsar tak chu Bangladesh aṭanga lo lut Buddhist-ho (Chakma ho) kum 6 an awm tlin chuan awlsam takin khua leh tui an ni thei dawn a. Chuti a nih chuan foreigner anga kan ngaihte hi khua leh tui dik tak an ni anga, kan chanvo leh hamthatna te hi min chuhpui zel tawh dawn a ni. Chumai bakah Bangladesh aṭanga lo pem lut zel turte tan kawng a inhawng zau dawn tihna a ni bawk. He dan siamṭhat tur hian Muslim-te a huam lo a, Bengali tam takte hi chu a huam lo ang, an ti ṭhin. Mahse, kan rama hnathawk bengali (muslim) te hi an phakar tih kan hria a, zalen taka Mizorama an awm theihna tur a nih chuan Baptisma chan an hreh lo a, Kristian-a inpek mai an hreh hek lo. India khua leh tui nihna tur a nih phei chuan Hindu a inleh hi an hreh lo tawpin a rinawm. 

Chuvangin, BJP tum dan angin he dan siamṭhat hi Rajya Sabha-ah tlang leh ta se la chuan Mizoram hi a tuar nasa ber, Bangladeshi-ho chim nasat ber kan ni thuai ang. Rei lo teah Mizorama Kristian aiin hindu/ buddhist an tam zawk mai ang tih pawh a hlauhawm hlel lo e. 

Political party tinte NGO zawng zawngte hrui khat vuana ṭanho a ngai. Inlungrual taka ṭanho dan zawn a, a huho a hmalak a ngai tak zet. A ṭul chuan sorkar laipui pawh kan do mai ang a, kan hnam himna tur a nih chuan an pawi pawh kan sawi leh mai a ni ang chu. Chutihlaiin, kan ram hruaitute leh tlawmngai pawh hruaitute hian dinna nghet tak neih sa a ṭha khawp mai. A bikin hnam dang (foreigner issue) ah te, ramri chungchangah te hian. Kan thlan lalte phei hi chuan hnam thilah hian ngaihtuahna an sen a ngai khawp. An inchhiar zau pawh a ṭul ang. Tunhnaia Rajya Sabha MP husawi te kha a awmna party aiawha a sawi nge a mimal rilru zawk? Hnam thil sawi dawn hi chuan chian ve deuh hi a ṭha khawp mai.

January 14, 2019 a thuthar thehdarhtute a kawmnaah khan Rajya Sabha MP chuan (Vanglaini  palai) zawhna chhangin, Mizorama Chakma-te chu an party-in chi hniha an kaltir thu a sawi a. "India independence hma leh kum 1971 hmaa awmte chu Mizorama an lo awm tawh avangin keimahni zinga awm tura pawm hi kan bat a ni ve," a ti ngawt mai. Hei hi eng behchhana sawi nge a nih ang aw? Assam Accord a lo behchhan ve tawp nge, Indira-Mujibbur Pact (1972) kha a hre thawi zawk nge? Hei hi an party (Congress) pawm dan a lo ni reng em? 

Tunhmaa MZP in Chakma foreigner issue a buaipui lai kha chuan January 26, 1950 hnu a lo pem lut chu foreigner an ni, tih kha a ni tawp mai. Chu chu Citizenship Act behchhan a tih a ni nghe nghe. Assam accord hi chu Assam-a hman tur a ni a, Indira leh Mujibbur Rahman-a te thuthlung pawh hian refugee ho a huam bik a, chubakah kum 25 chhung chauh daih a ni. Tunah chuan hman theih a ni tawh lo hrim hrim. Engpawhnise, foreigner issue leh hnam thil hrim hrimah hi chuan ram hruaitute hi ṭawng fimkhur se, an hriat chian loh leh ṭanchhan tur an neih loh thil hi sawi mai mai lo se a ṭha khawp mai. 

Rorel lai MNF hian he bill dodalna atan hian NDA leh NEDA aṭanga inhnuhdawh an huam thu an president-in a sawi tawh a. An inhuam thui viau a nih chuan hmalak tak tak a ngai. All party leh all NGO meeting koh a, a huho a kan nawr dan tur ngaihtuah ran a ngai. Chutianga thukhat vua a party tin leh pawl hrang hrang an ṭangrual a nih chuan mipuiin kan thlawp nghal ang. Budget session hma ngei a hmalakna liantham neih a ngai. 

Engkim huam a hnam tana hruaitute an pen chhuah chuan an hnungah mipui kan ding ang. Tun thleng a All party or All NGO committee an la duh lo hi a mak, MNF hotute hian hmai hnih neiin thu an lo sawi thin a nih chuan MP inthlanah an tuar ngei ang.