Written by
H. Lalchhuanvela

KUM HLUI 2018 KHA

Thil an lo awm an ral leh ṭhinMihring an ral kumte nen 

Kum 2018 chu a her liam ta. He kum chhung hian Mizoramah thilthleng chhinchhiah tlak tam tak a awm a. Ngaihdan chi hrang a tam ang bawkin pawm dan pawh a tam ṭhin a; thim leh eng lam hawia sawi lan te pawh a inang lo nual maithei. Zofate tana mi ṭangkai tak tak engemawzat te hun a her liam a, kum sawm chhung Mizoram roreltute hun pawh tawpin roreltu thar kutah hlan a ni ta. A eng lam leh thim lam chin deuhni a lang a awm a, lawmna tur nge hnurna tur zawk? Chung zingah chuan chhinchhiah tlak tam tak awm mahse sawi vek sen a ni lo. A langsar chin chauh i chhawp chhuak ang. 

A khaw eng lam aṭanga thlir chuan engkim hi a kal tluang thawkhatin a lang. Mizoram leh Assam inrina Zophai lamah tlemin boruak a sang a. Kawngchhia, tui lian leh kangmei avanga harsat leh buaina thleng ṭhinah te pawh khawtlang, tlawmngai pawl te leh sorkar chhawmdawlna lo lang ṭhin hian harsat leh buaina a ti zangkhai fo. Mizoram chhungah remna leh muanna tiderthawng thei lo thleng pawh  “Hnam hnatlang” in a ti mit thei a. Kum 30 zet state puitling nih tawh hnuah pawh kawlphetha la intodelh lo lutuk, kum tin siam chhuah pawh chawhrualin 2 MW vel kha Tuirial Power Plant 60 MW hman ṭangkai theih a lo ni, nasa takin mamawh thui tak a phuhru thei ta a ni. 

MBBS zirna tlemte 30 vel lek inchuha buaina chhuak fo pawh Mizoram Institute of Medical Education & Research (MIMER) ah Mizoram tan 70 lai MBBS zir theihnaa lo awm tak avangin a kiang duak a ni ber e. Mizo kutchhuak siam chhuah lamah pawh hmasawnna lang tham a awm nual. MPSC kaltlanga hna zawrh zat a pung nasa hle. Mizo ṭhalaite sorkar laipui lama Civil Services tam zawk an luh theihna tur leh zirna kawng dangah pawh hmasawnna turin Mizoram Youth Commission chuan theih tawp chhuahin lawmman chi hrang hrang pawh a ruahman a ni. 

Infiamna lamah Zofate hmasawnna a la kaltluang zel niin a lang bawk. India ram pawn infiamnna lamah Mizo hming a lang ṭan ta. Kolasib nula Lalremsiamin Asian Games 2018 leh Youth Olympic Games Hockey khelhah Silver Medal a dawng mai ni lovin India aiawha khel zingah a naupang ber a ni. Ram kilkhawr tak aṭangin engtin nge hetianga khel thiam a lo chhuah le? an ti hial a ni. Mizo tlangval ho pawh an duai bik lo ve, Jeremy Lalrinnunga chuan Youth Olympic Games, Buenos Aires, Argentina a ritchawi inelnaah Gold Medal a dawng a ni. 

A thim lam ngaihtuah chuan 2018 chhung kha a hma kum ang bawkin inkal pawhna kawng chhiat hle kum a ni hial awm e. Kelkang lam thawm a dai tial tial a, kawng chhia leh NEDP a lar chho hle thung. Lui leh tui tling pangngaia tlahlum aiin tui fim lo in a tlahlum an la tam fe zawk a, chung tui tla zingah chuan pavalai an tam ber niin a lang. Kum hmasa ai chuan naupang tuia tlahlum an tlem. 

Tuia mi 2 chin chung lam chetsualna hmun liah a a thleng: Tuiruangah mi 4, Saichhoh bul tuikhuahah naupang 3, Tuichawngah mi 2 leh Serluiah mi 2 an boral. Lirthei chetsualna pawh a thleng nual. Mi 2 chin chung lam thihna : Saiha night bus mi 11,  Thanglailung bula truck chesualah mi 2, Thenzawlah mi 2 (nu leh fa) chil hlum leh Rawpuichhip bula Sumo chesualah mi 2 in nunna hloh. 

Lei tawlh leh lung chim avanga mi 2 chin chunglam thihna hmun hnihah a thleng : Lunglawn lei tawlhah mi 10, Berawlui lung lakna chimah mi 4 in nunna an chan. Tualthihna danglam deuh hmun hniha thlengte chu- Aizawl West College bulah mi 2 O.D leh ICFAI bulah ko sangah nula leh tlangval an lum hlum. Zoram mipui tam tak innghahna pakhat NLUP ah beiseina a thamral a, a chawi nunna tura ngaih NEDP hmalaknain a chhem alh zo lo niin a lang. 

SEDP tawktarha hmanga thangkam pawh a ṭangkai viau a ni awm e. SGDP in san lam a pan zel nia a lan laiin Mizoramah BPL zat a kiam thei lo va. Kutdawh nih leh zu zawrh pawh pawisa lo an pung hlein a lang. Ruihhlo avanga nunna chan an kiam lova, heroin kalkawng in tih pin ngaihna awm lo khawpin kua a hreuh thuk a, Alprazolam a pung hle. MLPCAct hmang dik leh dik lo pawh thliarhran harsa khawpin nunphung a chiri a ni ber e. Mizoram siamṭhatna tura hmanraw pawimawh tak naupang lehkha zirna sikul enkawl danin beisei a phak lo hle a, ṭanlakna turin hmachhawp hmuh tur a chau hle bawk. 

Billy Graham, George H.W Bush leh AB Vajpayee te mual liam kumah Zofate zinga mi pawimawh leh hriat hlawh tak takte pawh an her liam a. Chung zingah chuan Zoram hmasawnna kawnga lo thawk ṭhintu MLA pathum Pu PB Nikhuma, Pu C.Chawngzuala leh Pu S. Laldinglianate. Sakhaw lama hriat hlawh tak Rev C. Chanchinmawiate pawh an tel a. Hla phuah thiam leh zaithiam ni kawp Pu C Vansanga, hranghlui zaithiam Pu Laikunga Hmar leh ṭhangthar zaithiam Melody Malsawmtluangite pawh an hun a liam ta. Chhuan thar Zofate thu leh hla lama thawh hlawk tak, thu leh hla lama Zofate arsi eng zinga pakhat Mafaa Hauhnar chuan hun lo takin “Chawlhna tuikam” lamah min her liam san ta. 

Mizo-Israel sawia a hming lo lang nghal mai ṭhin, taima taka Mizo hnam zia leh nihna chhuitu Pi Zaithanchhungi pawh a zinkawng a lo tawp ta. Zofate zinga a PhD dawng hmasa ber Pu Kapthuamate, Ayush damdawi leh Mizoram boxing tana mi hlu Dr Lallunghnemate, ruh lam mithiam Dr Rinchhanate, engineering lama thawh hlakw tak pahnih Er Lalhmachhuana leh Er Lalhminhgliana Bawitlung te pawh he kum hian a her liam pui ta a ni. 

Kum 2018 chhung hian chanchin thar luahtua Englam leh Thimlam langsar zual nia lang 10 ve ve thlan chhuah te chu:- 

Khaweng lam
1. Tuirial Hydro Electric Project (1998-2017) 60 MW a hman theih ta.
2.   Mizoram Institute of Medical Education & Research (MIMER) din a ni.
3.   NEDP-in NLUP a luahlan a, hmalakna zau zawk kal pui a ni. 
4.   Sports (National & International) lamah hmasawn zel. 
5.  Sorkar tharin zu zawrhna MLCP Act tihtawp nan hmal a?an.
6.   Mizoram sorkar hnathawkten 7th Pay an dawng. 
7.   Mizoram tan MBBS BDS zirna a pung. 
8.   MPSC kaltlanga hna zawrh nasa takin a pung. 
9.  MBSE hnuaiah Pawl-10 chhuak tam ber ṭum a ni.
10. State Gross Domestic Product 12-140% in pung. 

    Khawthim lam
1.    Zu kaihhnawih leh ruihhlo vanga thi an pung zel.
2. Inkalpawhnakawngchhiainzual lam pan. 
3. India ram State zingah Mizoram chu cancer hluarnaber a nizel
4.   India ram state zingah Mizoram chu HIV+ tamna ber.
5. Ruihhlo hluar zel, Alprazolam pung nasa.
6.  Zirna kawngin hmasawnna lam hawi thei lo.
7.  Tuia mi 2 chin chung lam chetsualna hmun li-ah a thleng. 
8.   Lirthei chetsualna mi 2 chin chunglam thihna hmun 5- ah a thleng. 
9.   Lei min avanga mi 2 chin chung lama thihna hmun hnihah a thleng. 
10.  Ei leh barah intodelh lohna a zualzel. 

Khaw eng lem nge thim zawk thil thlengte:
1. Sorkarna changtu aṭangin MLA 4 an chhuak. 
2. MLA inthlanah Independent tlin tam ber ṭum.
3. Mizoram MLA thar zingah hmeichhhi a awm lo. 
4.  BJP-in Mizoramah MLA pakhat a nei.
5. Naupang sikul ṭan hun tihhma a nih laiin sorkar pisa ṭan hun a danglam lo. 
6.  District thar pathum siam tum a ni. 
7. Thingtlang lo neia eizawng zat a tlahniam zel, ram ngaw tihchereu a pung thung.
8. Mizoram sorkar tharah Minister ten Independent vekin Department an enkawl dawn. 
9. Khawpui laili hmun pakhat ruihhlo hlauhawm halral nan an hmang fo. 
10. Thawh chhuah aiin sawi chhuah a tam zawk ṭhin. 

Kum 2019 chhung hian Mizoramin engnge a tawng dawn hriat lawk theih a ni lo va; kum 2018 aiin hmasawnna pawh a chak zawk turah ngai phawt ang u le. NLUP hnuah a thawm ṭhat nan NEDP a lo piang a; kum thar leh sawrkar thar hnuaiah SEDP kalpui dan tur hi Zoram khawvelin a thlir mek a ni. 
Kuthnathawh uar leh Zoram mil tawk eizawnna lam kawng zawh chho emaw tihlaiin, a hlawhlin na tura ruhrel pawimawh ni phak ngei tura ngaih heng ZENICS, ZOHANCO, MAMCO leh MIFCO te tihtawp an ni ta mai hi hriatthiam a har. NEDP hian eng tak her chhuah pui dawn ni maw? Aizawl khawpui bawlhhlawh senghawi dan te, a mantute hnathawh ropuiin fakawm viau mahse khawpui chhunga ruihhlo hlauhawm kan hal khu hluah ṭhinte hi chu tihdan ṭha niin a lang lo. 
Kawngpui ṭha, zirna rotling leh hmantlak, kawlphetha hnianghnar, ei leh bar mamawh tawk thawk chhuak thei, silh leh fen pawh siam chhuak thei turin he kum thar 2019 hi thlirtu mai ni lovin hmang ṭangkaitu nih i tum ṭheuh ang u.