Written by
Lalthara
IAS (Rtd), Kohima
MIZORAM TAN CAB 2016 AIA HLAUHAWM A AWM
Tun hnai deuhah CAB 2016 duhlohna India hmar chhaka state hrang hrangah a sosang hle a. Mizoramah phei chuan sawrkar, NGO leh kohhrante pawh kan lungrualin kan ṭang nasa khawp hlawm mai a. ‘D^n Sakei’- ah kan ngai ni berin a lang.
Kan ram hi nasa taka ramdang mi (a b$kin Chakmaho) ten min rawn chuhpuia, min rawn chimbuai kan hlauh vang ni berin a lang a. Hei hi ram hmangaihna leh ram leh hnam humhalhna kawnga kan harhtharzia tilangtu pakhat chu ni ngeiin a hriat a. Heti zawnga thlir chuan ‘thil lawmawm tak a ni’, kan ti thei ang chu.
Mahse, tunlai Mizote hi chu a phawvuakah hian han ph<r hlut ṭhin mah ila, a tak taka awmze nei tura hmalak zuina hi kan nei t^wk lo deuh ṭhin niin a lang. Hei hi Assam-Mizoram ramri chungchangah te, Bru r^ltlan rei tawhte Mizoram electoral roll aṭanga paih leh an vote thlak dan tur chungchangahte leh Chakma ADC chungchangahte pawh a hmuh theih in ka hria.
A hma aṭang khan ECI order dik lo/ d^n kalh te hi court-ah khinna chang lo hria ni ila; tin, electoral roll revision kum tina neih ṭhinah te khan Mizorama awm ngai tawh lo Bru ho hming electoral roll-a la awm reng te kha ‘objection’ file tura hnatlang neih nachang te lo hria ni ila chuan, Bru issue pawh hi kan chingfel thawkhat tawhin ka ring.
CAB chungchangah pawh hian kan hlauhthawn ber chu Chakma hote hi niin a lang a. Mahse, India independence aṭang tawha Chakmate kan hmachhawn dan hi chu a beidawn thlakin ka hre ṭhin. Kan mutthl<k hl^na Chakma, Mizoram khua leh tui dik tak (indigeneous inhabitant) pawh ni hlei loten CADC an lo neih mai dan te, chumi hnu kum 25 chhung teh meuh kan politician leh Mizo mipuite pawhin kan ngawihbopui deuh mai nia lang te, (kum 1997-a Parliamentary (Rajya Sabha) Standing Committee on ST te hnena UT an lo dil hnua kan harh chhuak tan chauh emaw tih mai tur a lang te) han ngaihtuah hian, ram leh hnam humhalhna kawnga kan hmal^kna hi a t^wk lo ṭhin niin a lang. Hei hi India hmar chhaka tribal state dang, Arunachal Pradesh, Meghalaya (ILP pawh nei ve lo) leh Nagaland te nena khaikhinna aṭanga sawi ka ni.
Mizorama Chakma population pun chak dan aṭang hi chuan, India independence laia Mizoram chhunga lo awm tawh s^te inthlahchhawng chauh ni lovin, a kum telin Chakmate hi Mizoramah an rawn lut thar reng a ni tih a hriat theih a. India independence hnua chhiarpui hmasa ber, kum 1951 khan Mizoramah Chakma 11,435 awm anga record a ni a. Kum 2011 chhiarpuiah chuan 96,972 awm anga record a ni a. Hemi kum 60 chhunga kum sawm zela an pun dan (decadal growth rate) hi 124 % vel a ni a. Hei hi mihring inthlahchhawn dan nen a inmil thei hlawl lo.
India ram pumpuiah chuan hemi chhung veka decadal growth rate chu 25% aia hniam a ni ziah. Mizote kan pun dan pawh hetiang vel tho hi a ni.
State dangah chuan hetianga ram dang aṭanga lo lut an awm pawhin ‘refugee’ angin emaw, ‘illegal immigrant’ angin emaw ngaih an ni a; chutiang taka chhinchhiah an ni bawk ṭhin. Mizorama Chakma lo lutte hi dan lo anga lo lut (illegal immigrant) vek ni mahse, pakhat mah hi chutiang taka record an awm ṭhin lo ni a lang.
Kum 1964 vela a r<npuia an lo luh tum pawh khan, Arunachal Pradesh-ah eng emaw zat chu sawrkarin a thiarchhuak a; hengho hi Arunachal-ah chuan tun thlengin refugee anga ngaih an la ni reng. Mizoramah chuan an thiarchhuah bang zawngte kha, a hma leh a hnu-a dan lo anga lo lute nen khan, Indian citizen mai pawh ni lo, Mizoram mi leh sa (indigeneous habitant) angin kan pawm nghal puk zel mai emaw tih mai tur a ni.
An zinga tumah hian Indian Citizenshi Act, 1955 zul zuiin, Central sawrkarah emaw state sawrkar kaltlangin emaw, Indian citizenship (naturalized citizen) nihna an dil emaw, India sawrkarin chutiang taka Indian citizen nihna a pek emaw an awm ngaiin a lang tlat lo. Hetiang hi Mizorama thil kalhmang a nih avang hian, tuna CAB kan lo buaipui t^k hlut hi awmzia nei pawhin a lang vak lo.
Mizorama lo lut Chakma ho chuan Indian Citizenship Act, 1955 hmangin India citizen nihna an la ngai lo ang bawk hian, CAB pawh hi an mamawh a rinawm lo; a procedure a thuiin a buaithlak fu si a, hman pawh an hmang duh dawn em ni? CADC huam chhunga ramri an rawn k^n theih chuan engmah dang an mamawh tawh lo emaw tih mai tur a ni. Indian citizen nihna te, Mizoram indigeneous inhabitant & Scheduled Tribe nihna te hi an rawn nei nghal vek emaw tih mai tur zuk nia.
Nagaland-ah hi chuan ram dang emaw, state dang amite emaw hian khua pakhat t> mah an rawn din theih a rinawm lo khawp mai. Hnam dang chu sawi loh, Myanmar lama an chipui ngei ngei te pawhin an ti thei chuang hauh lo. Tin, hetianga rawn ti emaw, rawn tih tum lo awm ta se, sawrkar chet hma in a ram neituten an thianfai vek mai ang. Sawrkar ch>t hun an nghak miah lovang le. Hei hi Nagaland leh Mizoram inanlohna lian tak pakhat kan sawi lan ve duh chu a ni.
A chunga kan sawi takte aṭang khian CAB aia hlauhawm ka tih chu kan hre thei tawh mai awm e. Khing khi kan chinfel theih si loh chuan, Mizoram tan hi chuan CAB pass leh CAB pass loh hian kawngro a su vak dawn em ni, tih hi i ngaihtuah chiang teh ang u.