Written by
Lalrammawia Ngente
Primary School zirtirtu

Mizoramah zirna a chhe tual tual ang (Kan harh chhuah vat loh chuan)

India ram chu hnam hrang hrang chenhona a ni a, zalenna a hmuh hma daih ata tawh zirna a ngaipawimawh hle. Zir tur te, zir chin tur te, thiam tur chin te leh zirtir dan tur te duang leh en nawn reng rengin a hmanhlel hle 
ṭhin. Heng atan hian conference, committee, workshop, seminar leh a dang dang vawi tam tak, sum tam tak sengin huaihawt a ni ṭhin. Heng committee/ commission hrang hrang: University Commission 1948, Kothari Commission 1964 - 66, National Policy on Education 1968 & 86, National Curriculum Framework 2005 leh a dang dangtea members, mi rintlak, thiam leh thawkrim tak takten naupang zirna tur Medium of Instruction atana an pawmtlan ber chu anmahni, naupang ṭawng ngei (mother tongue of the learners) a ni. 

Rawtna leh thurawnte siamin thutlukna an siam a, chu chu (elementary stage bikah) “Naupangten an ṭawng ngeia an zira an thiam theih ber avangin an ṭawng ngeiin an zir tur a ni” (NCF 2005. Chapater 3) tih a ni. Hei mai ni lovin, India ram Danpui (Constitution) Article 350(A) meuhah, Linguistic minorities-ho lehkha zirna tur ṭawng ziaka dahin a awm a, chu chu anmahni ṭawng ngeia zir theihna a ni. (It shall be the endeavor of every State and of every local authority within the State to provide adequate facilities for instruction in the mother tongue at the primary stage of education to children belonging to linguistic minority groups; and the President may issue such directions to any state as he considers necessary or proper for securing the provision of such facilities). 

Bengali-in Bengali ṭawngin, Manipur-in Manipur ṭawngin, Khasi-in Khasi ṭawngin, Mizovin Mizoṭawngin an zirtur tihna a nih chu. Heng Commissions leh Committees ṭhenkhat phei hi chu kum sawmnga sawmruk chuang kal ta daih tawha an dinte an ni. Mahse, vawiin thleng hian Medium of Instruction chungchanga rawtna awmte hi a ṭhatna leh ṭangkaina hriain thlak a la ni lo. Mahni ṭawng ngeia A AW B (alphabet) nei hnamte chuan an ṭawngin an zir mai a, an 
ṭhangduangin, an changkang chak hle. Hnam hnuaihnung lehzual, mahnia A AW B nei lote erawh chuan ṭawng dangin an zir mai. Mahse, duhthalin an hrethiam lova, changkan pawh an changkang chak lo reng a ni. India hmarchhak kilkhawra cheng, keini Mizote pawh keimahni ngeiin A AW B (alphabet) te neiin, ṭawng danga inziak, kan hriatthiam miah loh tur te pawh chu kan ṭawng ngeia ziak kan lo zirin kan lo chhiar thei ve ta a. Chung kan thiamna leh kan hriatte chu inchhek khawlin, central leh civil service hrang hrangah kan inziak tling ve ta chur chur a, a lawmawm. 

Mahse, he kan vanneihna hi hre lovin, hun engemaw aṭang tawh khan a ni lo lamah kan peng a, kawng kan bova, kan bo mek zel a ni. Hnamdang ṭawng, a bik takin Sapṭawng (English) ngaihhlut luatnain min bual â a, kan la a mek zel a nih hi. Kan tu leh fate, hnamdang ṭawng chu sawi loh, an pianpui ṭawng (Zoṭawng) pawh an thiam chian hma hmain zoṭawng hman khapna school-ah kan inthawn liam ta chur chur a. Eng hunah nge school kaltir tur? Taksa, rilru leh hriatna lama an hmasawn dan leh ṭhan chin ngaihtuah lek lovin, zoṭawng ziak dik tura phut si, a ṭawng khapna school ni lawi si-ah, an kal thei tan chauh emaw tih laiin kan thawn liam a. Sapṭawnga tlem tal an sawi theih emaw chuan changkang hle-ah kan ngai mai. 

Kei ngei pawhin ka fate ka ṭhan lentir zo ta. (Hria sela zawng Ropuina Lalpa chu an khengbet lo tur). English Medium School kan indinsiak a, Din phalna kan inpe chur chur a, kan inkalsiak a, tlin leh tlin lovin kan intir liam a, kan infak siak a, Mizo Medium School te chu changkang lovah kan puh a. Chu chuan zirtirtu ngeite rilru leh ngaihdan te leh mipuiin Mizo school kan hmuh dan a kuai her a, a dik lo zawngin kan inel ta. Kan hnam ṭawng ngeia zirtirna school-te chu duh lovin English Medium-a leh kan duh ta zel mai si a. Sawrkar School ngei, Mizo medium te pawh chu engemaw zat English Medium-ah kan let a, kan la let chho zel dawn nite pawhin a lang. Eng chu kan ang zel dawn ni maw? Bag, tiffin, tui paina leh thildang a ṭha leh changkang, Mizo medium-a an kal laia an neih phak loh hlir nen, sawrkarin a bituk aia rit school bag ah tirin kan thlah liam a, kan ngaih a ngamin, kan lungawiin changkang kan ti hle. 
Mithiamte rawtna angin kan ṭawng ngei hian han zirin han chhiarin han inzirtir ila, awlsam leh fiah takin kan thiamtir mai tur hi a ni a. Chutianga ti lovin a kual leh harsa zawngin, lehchhuah ngai, sawifiah chawp ngai, hnamdang ṭawng, English-in kan han zirin kan chhiarin kan han inzirtir ta mai a. Israel fate Kanan pan ang hlauh kan ni. A fiah zawk leh thiam chian zawkna tur ni hauh lovah, changkang zawk leh ṭha zawka kan rin avangin nu leh paten kan fate lehkha thiam tura duh siin sapṭawng zirna school-ah kan tirliam ta zel a ni si a. Hriatthiam sen ni nghal lo chu, exam naah pawl sawn (passed) a ngai tho bawk nen, a awmzia kan hriat vak loh te pawh chu kan han vawng (by-heart) ta mai a. A rilru chak chak, a vawng chak chak, a hre rei thei thei te chuan exam naah mark an hmu sang mai. A nihna takah chuan awmze hre lova zir (rote learning) dik tak a ni, quality awm lo zirna kan atchilh tih reng kan inhre lo. Reseacher, Educationist, Psychologist leh Scholar thiam tak takten Committee leh Commission hrang hrang hmanga an thurawn leh rawtna te chu fing leh hre zawkah inngaiin kan hnawl ta zar zar a, zahna chang kan hre miah lo. 

India Danpui, (Constitution) Article 350(A) in “Naupangin an ṭawng ngeiin an zir tur a ni” tia a rawt te pawh chu kan bawhchhe ta zar zar a. Zoṭawng kan thiam lo tual tual a, kan ngaihsan leh kan tih nasat ang hu chuan English pawh chu kan thiam tak tak lem lo. Ṭawng tualleng leh leplerh, Whatsapp leh Social media danga engemaw mai mai sawina erawh chu kan hre nual mai thei, literacy rate leh kan pass percentage chu a sang ve viau. Mahse, entrance te kan han exam a, kan tla leh dual ṭhin; National Achievement Survey-ah phei chuan India ramah hniam tak kan ni. Heta ṭanga chiang ta chu hman tlak tak taka thiam kan tlem. Mizo pa, Sapṭawng thiam tak ka hriatte lah Mizo sikul chhulchhuak vek an la ni rih lehnghal. Kan sawi tak thurawn leh rawtna ṭhenkhat phei khi chu hun rei tawh taka an siam a ni kan tih tawh kha, thuneitute pawh hian an hre bel hle tawh ang. 

English Medium School sawichhia leh duh lo ka ni lo. Ding zel law law tawh rawh se. India ram chu ṭawng hrang hrang hmang awmkhawm kan ni a, ṭawng dang, a bik takin English leh Hindi-te phei chu kan thiam ve hle theih nan scheme hran a awm. Heng English medium school lo awm tawh sate hi language formula kan tih ṭhin tihpuitlin nan hmanraw ṭangkai tak an ni thei. Ka sawi duh ber chu Medium of Instruction a ni. English medium school pawh nise, mithiam, zirbing mite leh Danpui meuhvin a rawtna ang hian, Elementary stage bikah kan ṭawng ngei hian zir ila, a bak zawng chu duh leh English emaw Hindi emaw pawhin kan zir mai ang a, kan zirna chuan hma a sawn sawt ngei ang. 

A thu hrimah kan ṭawng, Mizoṭawng pawh heti khawpa inbiak nan leh social media hrang hranga inchhaih nana kan hmang nasa chung hian a bo (extinct) a hlauhawm niin kan sawi zuap zuap reng a. Kan ṭawng kan hman ṭang­kai loh a, kan hlut loh a, kan ngaihsan miau loh a, zir thiam nana kan duh tlat loh chuan a bo mai loh nakah. Heti taka Constitution-in right min peklai leh commission hrang hrang pawhin hmakhawsang ata tawh tun thlenga an rawt chamchi laia kan hnam ṭawng (mother tongue) ngei mai a hnawl zawnga kan khawsa tlat hi hnam ṭawngin  boralna kawng a zawhna hmahruai (harbinger) a ni mai lo em ni? Enge a dang awm chuang? Kan ṭawng leh kan A AW B te hi eng atan nge kan hman chuan ang? Zirthiam nan ngei a tam thei ang berin hmang ṭangkai ila, engah nge a bo theih tehlul ang - bo hman a ni lovang. 

Zirnain hma a sawn zelna atana zirbing leh mithiamte pawhin agenda-a an telh ve ngai loh, school ṭan hma, ṭan tlai, session thlak tih vel mai mai sawi par leh ṭul hlei lova inhnial hi a mawl thlak, hmasawnna sawi chhuah tur a awm lo, bansan chi. Ṭan hun, session thlak tih vel mai mai phei hi chuan zirna a tiṭha lo ang, a tichhe bawk lo ang. Kan dinhmun leh remchan dan azira thlak erawh thil pawi a ni lo ang, hotute thu thu ni rawh se. Engpawh nise, conference, seminar, workshop, interview, talk-show tih vel hian a tak ram min thlen lo, zirna a siam danglam hek lo. Kalphung thar pawh hian min tithar lem lo, refresher course-in min refresh bawk lo, dan siam ṭeuh ringawt te hian zawm hleih loh tur a titam a, vaunain min vauzam hek lo. Zirna tihhmasawnna tura mithiam rualho din, Committee, Commission-te leh Danpui meuhvin a rawt khi lungawi takin, inlak changkan, intih lar leh intih fin bansanin zawm ve mai ila a ṭha mai lo’m ni? 

Zirtirtute hian inpekna/ intiamna thar nei bawk ila, sikul zawm khawm leh khar a tlem phah bawk ang. Tunah hi zawng chhuahna tur awmsa rengah chhuak si lovin kan tang reng a, aiawta chakai tla ang chauh kan ni. 

Lalrammawia Ngente, Primary School zirtirtu