Written by
Zothansangi Hmar

May, 13 2019 khan Zoramin a hmangaihtu a chân

Ka pa Rualkhuma Hmar, kan hmangaih leh ngaih em em chu beisei loh takin May 13, 2019 khan chatuan ram min pansan ta a. Keini tan kan Pa kan hmangaih em em leh min tihlim em em ṭhintu kan chan a ni a, chutih rualin kan ram neih chhun Mizoram hian amah hmangaih em emtu a chan tel ve a ni, tih hi ka sawi ngam a ni. Ka Pa kha ka hre chiang a, ka Pain Mizoram a hmangaihna ka chiang ve thawkhat a ni. Mizoram hian amah hmangaih em emtu a ngah tih ka hria, chung zingah chuan ka Pa hi a tel ve a ni. 

Ka Pa kha a damlohna khuma a awm thleng khan Mizote tana ṭha tura a ngaih khan a tih theih dan ṭangkai bera a hriat, article hmangin a rawn chhuah leh a, tin he article hi Vanglaini chanchinbua a article kan hmuh hnuhnun ber a lo ni ta reng mai. He a article-ah hian Kolkatta a Mizoten thlenna tur In kan mamawh belhzia a rawn sawi a, tin, kan sorkhar hi Kolkata damdawi in awmna hmun laili a, ram lei a, Mizo damlo inenkawlte thlenna tur in sak belh tura a duh takzet thu a rawn tarlang a nih kha. Heta ṭang ringawt pawh hian kan ram hi a thinglung zawng zawnga a veizia leh hmangaihzia chu a hriat theih mai awm e. 

Ka Pa kha Hrangbana College-ah lecturer hna a thawk ṭhin a, mah se Mizoram hi hlawkthlak taka siam ṭhat a duh em avang khan, a kawng awm chhun nia a hriat, MLA nih a, thuneihna leh thiltihtheihna tam zawk nena ram siam ṭhat duhna kha amahah khan a lian ta hle a. Hetih hunlai hian a fate hi kan la naupang hlawm a, school kal lai vek kan la ni a, ka nu ngei pawhin, “Naupangte an la te si a, la ding lo la,” a tih chung pawhin, ka Pa khan Mizoram dinhmun a thlir a, siamṭhat a duh em avang khan a hna chu bansanin, a vawikhatna atan MLA-a (Ṭawi Constituency) din chu a ti tlu ta a. A chhungte nawmsakna tur ai pawhin Zoram damna leh hmasawnna tur kha a dah lian zawk kha, kei chuan ka ngaihlu in, a pui ka ti a ni. 

Tunlaiah mahni hna nghet bansan a, hrehawm leh harsat huama MLA-a ding ta hi sawi tur an tam lo hle mai. Innghahna engemaw ṭha tawk tak kan neih tel loh chuan, a tumah hian hna bang meuha ram tana inpek hi chu kan tum vak lo; pension hun emaw pension hnaih ṭep emaw hnuahte kan ngam chauh ṭhin a ni. Ka Pain ram tana hrehawm pawh pawisa lo a, chân ngam chunga Mizoram tana pen chhuah a tumna kha huaisen ka ti a, kan lo upat chhoh hnu hian ram a hmangaihzia min hriat chhuahtir mawlh mawlh mai a ni. MLA nih tumin vawi thum lai chu a lo ding tawh a, vanduai pawlah ṭang ṭhin mah se, ama zawna a theihna anga ram siamṭhat tum hna kha chu a thih ni thlengin a bansan ngai chuang lo. 

A theihtawpin Vanglaini-ah hian ram hmasawnna ni tura a hriat, ram hruaituten ram tana an hmalakna tura a duh leh beisei angte article hmangin a ziak fo ṭhin a. Mipui nawlpuite hian ram kan vei tawk lo a tih em avangin a theihtawpin Zoram mipuite kan harh nan thu hmangin min hruai harh kha a tum takzet a ni. Hman deuha Vellore-a inentira kan kal dun pawhin, Vellore pa hoin zing kara an dawr kawta chanchinbu an chhiar thup ṭhinte kha kei chuan ka en liam mai a; mahse ka Pa erawh chuan pui kha a ti riau a, “En teh, ti hian zing karah chanchinbu hrang hrang Vellore pa ho hian an chhiar ziah a, an pui a nia, chanchinbu chhiar ṭhin reng reng hi chu thil tak tak vei chin, thil thlengte ngaihven chin an nih hi,” a ti. Mizo mipuite hian lehkha te chhiar tam ila, chanchinbute chhiar peih ila, tunlai thil thlengte hria ila, Mizoram dinhmun ngaihven tlang ila, a theih ang angin hmate la ho ṭhin ila a tih em vang kha a nia. 

Luisa humhalh te kha a ngai pawimawh em em ṭhin. A article pakhatah pawh, “Sangha note lak tham loh kan ti thi leh ṭeuh ṭeuh ang tih a hlauhawm hle a ni. Chuvangin, ṭhal lai tui kâm lai January - May thla thleng hi sangha humhalh hunlai tak a ni. Khaw tinte kha mahni ram chin humhalhah ṭan i la thar leh teh ang u,” a lo ti hial a ni. Khawvel pum pawhin luisa humhalh lam hi a buaipui nasa a ni. Ka Pa khan heng thleng hian a ngaihven a, Chite lui humhalh a duh thu te, kan veng College Veng YMA leh a veng hnai hoin intelkhawma Chite lui humhalhna kawnga hma la tura min duhziate min hrilh lawm lawm ṭhin a. Tun hnaiah ram pum huapin ‘Save Chite Lui’ tiin hma kan la chho mek a, Ka Pa kha he mi chungchangah hian a lawm viau a ni. 

Hemi piah lamah hian Mizo ṭhalaite infiamna lama hma kan sawn a, ṭhalaiten eizawn nana kan hmang ta te hi a lawm ṭhin em em a, a taksa chak lo chung chung pawh khan Aizawl FC inkhel hi chu a lo en ve fo ṭhin a, a chhuangin Mizoram an tihmingṭhate hi a lawm ṭhin takzet a ni. Ram tan hian bang loin ngaihtuahna a seng a, Independence Day te hi ani chuan Mizo tan lawmna tur a awm lo hi a ti kum tin ziah ṭhin. Mizo nationalist dik tak a ni a, vai rorelna hnuaia kan awm hi pawi a ti takzet a, Mizoram hi India laka kan zalen hi a duh ngawih ngawih a, a sawi ngun ber zinga mi a ni nghe nghe. 

Fam ta ZORO Pu Thangmawia’n UNO Thupuan a buaipui chungchangte a tuipuiin, a ngai pawimawh thei hle a, “UNO Thupuan hi kan hnam pumpui hian han buaipuiin, Protectorate State tal te hi han sual chhuak na vaih ila chuan Israel, Japan, USA, UK, Sweden, China direct-in kan dawr ang a. Thlai thar leina chu budget-a dah ngai loin ram dangin an budget-ah an dah mai zawk dawn a ni. Kan ram leilung hausakna zawng zawng kan hai chhuak ang a, kan theirah tui fahran serthlum, sunhlu, theiherawt etc hian khawvel market kan dak dawn a ni zawk. 

Val Upa Council tih te chu Security Council a ni ang a, sawhthing leh aieng te kg-ah 50 mai ni lovin Rs.100 aia sangin foreigner-in min dawr mai dawn zawk a ni. Kan hriat reng tur chu khawvela ram independent tawh hi inchhir an la awm lo, mahniin kan ding thei lo, min awp mai rawh u ti pakhat mah an la awm lo. Hei hi mumang a ni lo, UNO Thupuan-ah a awm a ni. Ṭhalaite hi i harh ang u. Tuna kan hruaitute mimal taka beih vak vak te hi sim ang u. Hnam hnatlangpui neih a hun khawp mai,” a lo ti hial ṭhin a ni. 

Tin, power-a kan intodelh hi a duh ngawih ngawih a, a sawi ngun berte zing ami a ni hial a, “Power-ah phei chuan MW 20 pawh kan la siam chhuak ṭhaṭhum lo. Kum 40 chhungin MW 20 kan siam thei ṭawk lo ni ta se, kan mamawhna MW 100 nei turin kum 200 kan duh dawn a, khawvel huap pawha policy chhuanawm hi kan ṭhatpui lo a nih chuan special policy, kan ram ṭhatna tur ngaihtuah tlan a hun hle a ni. Thuneitu apiangte hian midang mawhpuh loin hma la mai teh se. Mipui pawhin power hi i vein i ngaihven ang u,” tiin a lo sawi a ni. 

Tuikuk leh Chakma chungchang pawh hi mi nawlpuiin kan buaipui tak tak hma pawh khan a ṭhianpa Pu MC Lalrinthanga te, Pu Robert Hrangdawla-te ho nen an buaipui nasa ṭhin hle. Tuikuk chungchangah phei chuan Central YMA hnenah lehkha pawimawh hmalakna turte a lo pe hial tawh a. Hman ni lawka Electoral Roll-a Tuikuk thun chungchanga kan buainaah pawh, a rawn sawi chhuak nghe nghe a ni. MZP-ten Bairabi Zophai hmuna Zofate Chawlbuk sak an tum vanga Assam police-ten an phal loh vanga buaina a chhuahte khan, a awm hmunah khan a lo ṭang em em a. MZP ho kha huaisen taka Police-te kha bei ve ngei tur khan a duh takzet a, Whatsapp kaltlangten a theih ang tawk khan MZP ho kha fuihna leh huaisenna tur thu kha a lo aupui ve nasa hle a ni. Mizoram hian a ngaihtuahna hi a luah hneh em em a, ama hmasial leh ṭanghma hai nana hman tum loin Mizoram hi a hmangaih a ni. 

Politics-a inchirhtheh vak vakte hi a ni kha chuan ṭul a ti lo hle a, tluang taka politics khelh mai kha ṭha a ti tawk viau. Ama nawmsak emaw hausak pui lam a ngaihtuah lo a, a hmangaih em em Mizoram hi nuamsa se, hausa se, hmasawn se a ti ber a ni - hei hi a duhthusam chu a ni. Chuvang chuan Zoram hian amah hmangaih em emtu zinga mi pa pakhat a chan ve a ni tih hi hria se ka duh takzet a. Kan ram tana a ngaihtuahna a lo sen ṭhinte hi kan ram hruaitute leh ṭhangtharte hian ngaihven ila ka ti takzet bawk. Ka Pa hmangaih Mizoram hi, a la damho hian kan hmangaih ve ngawih ngawih dawn lo’m ni? 

“Kan dam rei leh rei loh te hi kum te, thla te hian a hril lo ve, kan thu leh kan thiltihin a hril ber zawk a ni. Mi kum tam tak nung mah se, ṭhenawm khawveng tan, a ram tan leh khawvel tan thil ṭha a tih si lohva, thu fing a sawi si loh chuan tu nge a dam hria ang? A thih veleh mite’n an theihnghilh nghal ang. Mi fing leh mahni ram tana thil ṭha titute erawh chu khawvelah hian nung rei lo mah se, an thih hnu pawhin an nung reng ang - chu chu a ni dam rei chu” - Kaphleia. 

(Ka Pa vuinaa lo kal zawng zawngte, min lo raltu zawng zawngte chungah leh ka pa boral thu Vanglaini chanchinbu-in min chhuahsak chungchangah thinlung takin he article hmang hian keini Pu Rualkhuma Hmar chhungte hian lawmthu kan sawi mawlh mawlh bawk e). 

Zothansangi Hmar