Written by
P.C Pakunga
Kolasib, Diakkawn

MITTHI LUMEN

Eden bawhchhiatna avangin Pathian chuan, “In thi ngei tur a ni,” a tih angin khawvela lo piangchhuakte hi kan thih hun a thleng ṭheuh dawn a. Keini Mizo fate hi kan pi leh pute hunlai aṭang tawhin thihna thlenna Inah leh mitthi ruang kan in sawngbawl dan han thlir hian mak danglam takna nei, khawvel hnam dangte tluk loh khawpin inlainat tawnna nei, tlawmngaihna leh mitthi ngai chhungkuate ngaihtuahna khawhar tak hnem tura chetzia leh thu leh hla hmanga rohlu, Vanram ngaihna hla nei ṭha kan ni. Tin, heng kan hla neih leh kan sak ṭhin ‘Khawhar Hla’ kan tih mai ṭhinte hian kan mitthi ngaih lunglenna thuk tak mai te chu Pathian fakna ni chung si hian min hnemin min tihlim thei ta ṭhin a ni. 

Khawhar chhungte Inah mitthi lumen ngai an awm changin hmangaihna te, khawngaihna leh lainatna avangin tlawmngaih chhuahin tlaivar pawh huamin kan inpe ṭhin te hi a va ropuiin a va hlu em! Hetih rual hian kan rilru leh ngaihtuahna te hi eng angin nge kan hman ṭhin. Mitthi chhungte tuarpui turin nge tlawmngaih kan chhuah tih te, nulat tlangval intihhlimna ang mai, rilru pu chunga tlawmngai zawk kan nih hi ngaihtuah tham tak niin a lang. Pathian fakna hla sak te hi a nuam em em chungin mitthi chhungte rilru put dan turte kan hriatpui thei lem lo chungin an khawhar leh lunglen dan turte chu kan hisap thiam ṭheuh turah ngai ila. 

Pathian hnamthlan kan nih avangin khawvel nun a tawp hunah kalna tur kawng pahnih Vanram leh Hremhmun kan nei. Tumahin hremhmun lam kawng zawh kan duhin ka ring lo. Kan duhthusamah chuan Vanram lam kawng zawh a nih ṭheuh ka ring. Kan chhungkaw zinga mi tu emaw thihna kutvawtin a rawn man hian hremhmun lamtluangah kaltir tumahin kan duh a rinawm lem lo. Vanram lam panna kawng hlim taka zawhin min siamtu Pathian hnenah Lal Isua dinglama ṭhu ve turin kan duhsak ṭheuh ngei ang. Chutih laia kan inhnem tawnna turin Thlarau Thianghlim chuan fakna leh duhthusam dilna hla ṭha tak tak kan Mizo hla ngei sak sen loh khawpa tam kan pipute hmanga min neih tir te hi ava hlu em! 

Hetih lai tak hian mitinin ngaihtuahna hman ṭulna lai awmin a lang. Chhungte an han boral hian khawvelah engtiklai mahin kan inhmu leh dawn tawh lo tih kan hria a, Vanramah inhmuh leh inrinna chauh lo chu ngaihtuahnaah a cham thei lo. Chuvangin, kan ngaihtuahnaah lei leh van inkar hi a cheng thuk ber ṭhin a. Kan chhungte boral ta leh Vanram hi hmehbel tlatin kan ngaihtuahna hi a kalding vawng vawng mai ṭhin a ni a. Thil dang ngaihtuahna hian hmun a chang mawlh lo. Hetih hun lai tak hian mitin hian kan ngaihtuahna hman thiam hi a har a; mah se a ṭul hun tak a ni lawi si a. 

He hun khirh tak karah hian suang­tuahna hetiang hian a lokal ṭhin a, tu huatthu mah a ni em lovang chu. Mitthi lumen tura kal nu leh pa, nula leh tlangvalte hian eng rilru pu in nge mitthi Inah tlaivar tura kan kal ṭhin le? Mitthi chhungte hnema Pathian faka zai turin nge kan kal ṭhin, mahni intihhlimna tur leh nula tlangvar hlimhlawpa zai tlaivar turin tih te hi chhut ngun a ngai khawp mai. A hmaa kan sawi tawh angin mitthi ngaih leh Vanram thlen beiseina hla ṭha tak takte sak sen loh kan neih lai leh mitthi chhungte lungleng mangang taka chhungte ruang dai kila an ṭah hawm hawm lai hian anmahni, kan kalchhan berte lam hre chang miah lova mahni nuam tihzawng leh duhzawng lam ringawt ngaihtuahin hun kan hmang ṭhin zawk? 

YMA te hian lo enghelh lo sela, mitthi te kan sunna leh an chhungte kan tawrhpuina tura tlawmngaih chhuah tur kan nih lai khan chutiang lam theihnghilh thak khawpa mahni nuam tih zawnga chet vel te, zai te thleng hian, kan hla thlan duhzawng te thleng hian ngaihtuah ngun ngaiin a lang. Pathian fakna hla hi a ṭha lo a awm lovang; Lengkhawm zaia zai te, Solfa thluka zaite kan Pathian fakna rilru pu chunga sak chuan inhmeh lo leh ṭha lo awmin a lang lo. Kan rilru leh ngaihtuahna kan Pathian lama a hawi tlat chuan Thlarau hruaina leh tihharhna pawh dawn a awlsam ngei ang. 

Mitthi ruang kan kawl mek a, an chhungte mangang khawhar hnem tura kan kal a, kan inpawlho lai hian kan mitthi ruang menpui chhungte ngaihtuahna vakvel te kan thinlunga a cham chuan ‘khawhar hla’ ngei mai hian a tu-a-te pawh hi min hnem a ni. Tin, lenna chhungkua te rilru ṭawmpui tlatin an ngaihtuahna leh beiseina ṭanpui theitu hla lungleng leh lungkuai tak mai han sakpui te hian lusun mangang tak te pawh hi an lam dawrh dawrh thei hial ṭhin asin. Chutih laiin Biak Inah leh khawi hmunah pawh kan Mizo hla thluk ngeia khuangte leh lian nen ngeia kan han zai hian a ni mihlim hote pawh hi an lam zak zak ṭhin. Kan Mizo irawm chhuak hla thluk ni lo Tonic Solfa an tih a zai laia lam ta der der thei hi kan tam lo teh asin, in chhut ve ngai em? 

Tunlai hian mitthi lumen tlaivar tur ṭhalaite hi zan dar 10 hma hi chuan an kal tam lem lo hle niin a hriat. Dar 10 vel aṭanga dar 12 vel thleng mitthi leh vanram ngaih hla khuang nen kan han sa dup dup a, darkar hnih awm vel. Zan dar 12 a lo rik veleh ṭingṭang te, keyborad te nen solfa thlukin kan han zai tlaivar zak mai a, darkar 5 vel. Kan tlaivarpui mitthi chhungte khan an lungngaih mangan hnem nan khan solfa thluk a zai nge an duh Mizo hla thluka khuang nena zai kha aw! Ngaihtuah chiang teh, i thil tumah i fail a ni mai lo maw? 

Khawhar chhungte lunglen hnem aiin ninawm a ni thei mai lo’ng maw, tih te hi ngaihtuah ve a ṭhat ka ring. Tin, mitthi chhungte pawh hian hla sak atana duh riau te pawh an lo nei thei a, hla thlang turte hian kan sawm ve ṭhin tur niin ka hria. Keimahnin kan hlimpui tur hla hlir kan sakpui lai hian lusun mangang takte rilru hi hrehawm takin kan lo dah palh thei ve tho lo’ng maw? 

P.C Pakunga, Kolasib, Diakkawn