Written by
Dr L. N. Tluanga
Former DE
Mizoram School Education thlirna
Mizoram Sawrkar thara School Education Minister chuan zirtirtu thar sangkhat lai lak belh tur a nih thu a sawi nia chanchin bua chhuak chu ka lo chhiar fuh ve a. He thu hian ka rilru a rawn deng zawk mai a; rei tak chhung ka lo ngawihpui tawh, Mizorama zirna (a bikin, School Education) chungchanga ka lo vei ve leh kan mamawh nia ka hriat tlem te han sawi ve duh ka nei a, ṭangkai tak ang maw!?
Mizoten zirna kan tuipui, a bul kan ṭan ṭha
Mizorama zirna lo inṭan chhoh dan chu kan hre tlangpui awm e - a bul tumtu chu kan missionary-te an ni a; kum rei tak chhung Kohhran kutah a awm. A tem ve phak zingah kei pawh ka tel a; ka thlir kir pawh hian lawmawm ka ti.
Thil mak tak leh lawmawm tak chu Mizoten zirna kan tuipui ta em em mai kha a ni. Kan hriat ve phak chinah pawh sawrkarin sikul hawng turin khawi khua mah a nawr ngai lo va, Mizoramah chuan ‘dan sen lohvin’ khawtlang leh mipui ṭhahnemngaiin khaw tinah, sum leh tha leh an hun tam tak sengin, sikul an din chho sup sup ta mai a ni ber mai a. Hetiang hi ram dang awm ve tak ang maw!
Mizoram sawrkar, Education Department-a ka thawh ve laia, India ram pum huap Education Ministers’ Conference-a kan Minsiter hova kan zuk tel ve tum pawh khan, “Education is in our blood” tih hi kan auhla-ah kan zuk hmang tih ka la hre reng a ni. Keimahni tawkah, zirna lamah chuan hma pawh kan sawn ṭha hle kan ti thei ang chu, India ram puma ‘ziak leh chhiar thiam’ tehnaah pawh pakhatna te, pahnihna te kan ni chho zak zak thei a ni a; a lawmawm khawp mai.
Kohhran kuta zirna a awm chhung zawng kha chuan, keimahni tawkah chuan, kan ti ṭha chho hle a; khaw tinah zirtirtu chu Kohhran leh khawtlangah hruaitu an ni a. Zah pawh an phur a, zirna lam pawh a kal tluang kan ti thei awm e.
District Council/ sawrkar hnuaiah kan ṭhang nasa(mahse quantity-in kan pung a; quality-in kan tlahniam ta em?)
India ram a lo independent khan Primary school chung lam chu sawrkar kutah a awm ta a. Mizo High School pawh kha sawrkarin a lak lai kha kan kal ve lai a ni. Keini hriat theih chinah chuan, thil a danglam thut lem lo va, zirtirtute pawh kan Kohhran mi leh rawngbawltua chhawr lai tam tak an ni hlawm. Zirtirtua kan han thawh ve leh lai pawh khan zirlai zingah zalen takin ‘Pathian thu’ kan sawi thei reng a, kan High/ Higher Secondary School pawh Kristian skul angin kan kal zel a ni ber mai.
Primary school lam chu kum rei fe chhung Kohhran kutah a awm zui a, sawrkar (District Council) kuta hlan chungchang pawh - ka la hriat reng dan chuan - Synod Inkhawmpui 1964 kumah Durtlang Biak Inah kan sawi a; kan hotuten ‘zirna lam chu Kohhran mawhphurhna a ni lo ve, sawrkar hna a ni’ tia palaite min hrilhfiah hnuah kan remti tlang thei hram a ni. Chuti chung pawh chuan a vaiin kan la hlan phal lo cheu a nih kha. Kan neih hlen tak chu P. C. Girls School hi a ni a - Zoram hmar chanah chuan. A hnu daihah Synod High School a hranin kan din leh a ni.
Tichuan sikul, zirlai leh zirtirtu pawh an pung zel a, Education Department chu nasa takin a ṭhang chho a. Zawi zawiin politics a inrawlh tial tiala sawi a ni a; zirtirtu lam pawh - Kohhran rawih an ni ta lo bawk a - inthlahdah leh entawn tlak loh takte pawh an lo awm chho ta a; kan ram zirna chuan tlakhniam lam a pan nia hriatna leh inpuhmawhna te a awm chho deuh nawk nawk ta a.
Mizoram UT a lo nih khan, kan vanneiha siamin DE (Director of Education) tha tak (Dr G. N. Chatterji) khan a bul min ṭanpui a, kalphung fel tak leh lian ṭha takin Education Department min duansak a. Kha kha bul ṭan tharna ang deuh pawimawh tak niin kei chuan ka ngai. Thil dang tam tak bakah, Science leh Mathematics lamah nasa takin hma lak a ni a - Science kits sem te, zirtirtu training abika buatsaih te, cash awards pek te leh science exhibition buatsaih te - rilruah a lo lang uar uar a. Kha hmalakna avang khan ‘technical education’ lamah pawh nasa takin hma kan sawn a - doctor te, engineer te leh professional lam thil peng hrang hrangah kan intodelh ta viau te hi - a rah kan seng chhoh niah ka ngai a. Mathematics bikah hi chuan a la lungawi thlak lo kan ti mai thei; mahse he lamah pawh hmasawnna nasa tak hmuh tur a awm; doctorate degree nei pawh tunah chuan an kat ve nuk tawh.
UT lai, State kan nih hma, kum ngaah ka chhuahsan tak avangin a hnu zel chu ka sawi huai ngam vak ta lo a ni. Kum 20 lai ram pawnah kan tei kual ta a. Kan ramah sikul zirna nasa takin a pung (quantity) zel tih chu hai rual loh a ni a; a ṭha zawngin (quality) hma a sawn em tih erawh chu chhan thiam a har ta deuh pawh a ni maithei.
Tun hnaia kan dinhmun hi...
Ka lo thlir ve dan chuan private English Medium School-in kan ram zirna sikul chu - a bikin khawpui/ urban area-ah - a lo luahlan (control/ dominate) titih ta niin ka hmu. Chu chu kan ram sikul zirna hian a tlakhniam phah em ni aw tih min ngaihtuahtir. He dinhmuna kan din takna chhan chu sawrkar sikul lam belh tlak loh lutuk tak vang pawh a ni ve tho mai thei.
Ka awm ve lai kha chuan sapṭawnga inzirtirna sikul hi a la tam lo va; neih pun zel chungchangah inhnialna kan nei ṭan a; kei chu a duh lo lamah ka ṭang reng ṭhin. Ṭha titute ṭanfung chu “Sapṭawng thiam nal hi a pawimawh a, zirna sang lamah te sapṭawng vek a ni a, lehkhabu rawn tur reng reng pawh sapṭawnga ziak vek a ni a; chuvangin English medium sikul hi kan tan a ṭha a ni.
Mizo ṭawng chu kan pianpui ṭawng a ni a, zir lo pawhin kan thiam tho tho vang,” tih hi a ni. Chutih laiin khawvel pum huapa mi thiamten ‘research’ an lo neih aṭang chuan ‘zirṭanna’ (elementary education) chu ‘mother tongue’ (mahni pianpui ṭawng) hmangin a ni tur a ni, tih hi an thutlukna a lo ni vek mai si.
Tu huat thu suhah, English medium sikul kan um lutuk avang hian, kan ram zirna hi ‘commercialised’ (sumdawnna hmanrua ang ziazang) a lo ni titih hial ta a; hei hi kan ram zirna hian a tlak hniam phah ta a ni lo maw? Zirna lama Mizoramin hma a sawn ṭhat loh tak chhan chu a dang tam tak pawh a awm ngei ang a, mi thiamten a bika an zir tham a awm ang. A bul pakhat chu hei hi a ni lo vang maw? India ram pum huap inelna, UPSC Civil Service exam-naahte kan ṭhalaite an invawrh kai hlei thei ta lo te pawh hi a chhan pakhat chu ka han sawi tak hi a ni thei lo vang maw? Sawi tur dang tam tak pawh a awm thei ang, tun atan chuan duh tawk phawt mai ta ila.
Thil lang chiang tak, rilru tihah tak ta chu, India ram pum huap zirna kalphung (Education Policy) chu ‘free and compulsory elementary education’ a nih mek laia Mizorama a ni lo chiang lutuk ber mai hi a ni. Private English medium sikulah nu leh paten fee sang tak tak pe tawk tawkin an fate an kaltir a, sum tam tak an seng a. Heng sikulah te hian zirtirtu (a tam ber, untrained) tlem te te hlawhin chhawr an ni a. Chutih laiin sawrkar sikulah zirlai tlem te te an kal a, zirtirtu thawk chhunten private sikula thawkte hlawh let engzat nge an hlawh tih pawh kei chuan ka hre lo nain, a inthlau hle a nih ka ring. Hei hi survey leh research neiha fiahfai taka zir chian atan a ṭha hlein ka hria.
Mizoram school education han thlir vang vang hian, sum sen chungchangah chuan, ‘a sawi bum mai’ hian a lang a ni ber mai. Hei hi ngaihtuahna hmang deuh tan chuan, zirbingna nei lo pawhin, a lang uar mai - rilru a tinain a tihrehawm tak zet.
He thil hi, sapṭawngin ‘imbalance’ tih hian a sawi fiah ber awm e; a ngaihmawhawm tak zetin ka hria. Engtia siam ṭhat tur nge tih hi vei tham a awm. Kan ram sikul zirnaa inhmang mekte hian he thil ‘sawi bum mai - imbalance lian pui mai’ hi an hmu thiam em aw? An vei em aw? Siamṭhat dan an ngaihtuah em aw? Zawhna hlir a ni mai.
Aw le, kan thu bulṭannaa kan luh leh hmain, thil pakhat han sawi leh lawk ila. Kan sawrkar hmasain ‘Education Reforms Commission 2009-10’ a din kha, membar ka nih ve avangin ka hre ve nual a. Beiseina sang tak kan nei a, khatih laia Education Minister pawh khan min fuih nasa a ni. Mizoram Education/ zirna pumpui chuan bung thar a kai ngei dawn nia hriain kan phur tlang hle. Kan rawtna (recommendations) pawh kei chuan a ṭha theihtawp niin ka ngai a, beiseina sang tak nen hlim leh lawm takin sawrkarah kan thehlut a ni.
Delhi tlanga ropui taka tlangzarh a, central sawrkar lam pawh sum tam tham nena rawn dawm zui tura ngen dan zawn pawh a phurawm hlein ka hre ve a. Mahse, kan report thlithlai turin ‘expert committee’ an ti emaw ni an han din leh te te a, kan rawtna tam tak kha chu theihnghilh zui a ni ta ni awm tak a ni. Rilru a na ve deuh ṭhin.
Zirtirtu thar eng zat nge kan mamawh?
‘Zirtirtu sang khat lak tur’ tih a bulṭannaa kan sawiah khian han kir leh dawn. Ka sawi duh hmasa ber chu he thilah hian ‘tehfung’ (norms) fel tak a awm tih a ni. Level hrang hrangah zirtirtu pakhatin naupang eng zat nge tha takin a zirtir theih tih chhut dan tur tehfungte chu Education Department hian a nei sa vek a. Chu chu zirtirtu mamawh en nan hman ni ṭhinin ka hria. Kan awm ve lai pawh khan Mizoram hi ‘teacher-pupil ratio’ tih velah chuan kan ṭha thawkhat hle ṭhinin ka hria.
Hetianga tehfung mumal tak hmang lo va, a kahpah ang reng taka zirtirtu lak zat tur han puan ngawt chu a kalphung lo deuh em aw, ka ti. Titi-ah phei chuan sawrkar sikul ṭhenkhatah chuan zirlai leh zirtirtu an inzat thaw-thang nia sawi a awm - chu aia nasa pawh! Eng pawh ni se, mumal leh awmze nei taka mamawh dan hre chianga a tling leh a ṭha ngei, dan kalhmang dik tak zuia zirtirtu thar lak chu kan sawrkar hian a tum ngei ka beisei. Hei hi kan sawi ve theih tawk a ni mai awm e.
‘School Inspection’ kan mamawh?
Mizoram sikul zirna siam ṭha leh tura hmanraw pawimawh ber pakhat chu sikul entu (inspectors) rual - mi dik leh rintlak leh taima, chinchang hria - neih leh hi niin ka hria. Kan neih mumal lohna hi a rei ta khawp mai. Kan sikul a lo ṭha a nih pawhin, “In ti ṭha e!” min titu neih hi a lawmawm a; min tiṭangtu ṭangkai tak a ni. Kan lo ti ṭha vak lo a nih chuan, “Heti deuh hian aw!” rawn titu kan mamawh bawk. A ngaihna hre lova kan lo kal ve nawk nawk a nih pawhin, min kaihruaitu kan mamawh a ni.
Sikul hian tlawhtu, thurawn petu, fuihtu leh a ṭul huna zilhtu a mamawh a; endiktu tumah an awm loh chuan inthlahdah a awl. Mihring hian, a thu hrimah ngaihsaktu kan mamawh. Kan hun lai pawh khan taima taka sikul en tur tih kha kan infuih vena ber pakhat a ni ṭhin a, “‘I paid a flying visit …’ tih mai mai a tawk lo, ngunthluk tak leh taima takin en rawh u,” kan inti ṭhin.
Sawi tur dang tam tak a awm a. ‘School Inspection’ hi kan mamawh a, a pawimawh ber pakhat niin ka hria. Mizoram sikul zirnaa thawktu zawng zawngte duhsakna ka hlan e.