Written by
Commissioner Lalkiamlova
Tukual South

MI RETHEI IN SAK HI

Durtlanga khuarel chhiatna rapthlak tak mai thleng BSUP building chim hian ka thu ziah August 11, 2016 nia Vanglaini-in a chhuah ‘Mi rethei in sak hi’ tih kha min ngaihtuahchhuahtir a, kan tuai thar leh a ni. Khuarel chhiatna thleng chungchang thuah hian inpuhmawh a awl hle a, sawrkar ding laite hi kan han dem thuai ṭhin a. A tupawh lo sawrkar se an dan theih loh tur hi a awm ve hrim hrim tih chu tlang hriat a ni. 

Tun ṭum thil thlengah pawh hian sawrkar chuan dan pangngaiin enquiry chu an la ngei ang. A sak hmangte a lo fel fai vek a nih pawhin dem tum rana changtute chuan demna tur eng emaw tal an hmu tho tho ang. Hei hi kan ram politics kal hmang a ni rih a nih hi. Hmanlaia khua leh khua inerin mi zawn an inchuh vak a, a engmah hre ve lo mitthi ruang emaw dam lo emaw chu khua leh khua insualna remchang atana kan hmang te pawh kha a ang deuh. Mi chhiat tawhna chunga hmangaihtu leh hmangaihtu thlir dan inan loh vanga lo in dem tawn vak hi a tuartute tan a hrehawm. Rilru chungril tak aṭanga hmangaihna lo chhuaka sawrkar, pawl leh mi tlawmngaiten kan ṭanpui liam liam hian min tipumkhat ṭhin. 

Mi retheite awmkhawmna tur in sak chung­chang hi lo thlir ila, hei hi ram changkang leh ram retheiah pawh an lo tih ve fo a ni. Kum 2012 tawp lamah khan England sawrkarin mi rethei an tih nu pakhat in an saksak chuan tax petu (tax payer) te a tithinur hle. Hmeithai, fa panga nei a ni a, bedroom panga neiin an saksak a. Amah lah chu a hausa zek ni tur a ni a, Sakawr te a nei nghe nghe a. Chanchin buah an sawisel nasa hle mai. 

Chennai-ah kan awm laiin Andhra Pradesh-ah bial fanga kan kalin hmun pakhatah in tam tak saksa, a ruaka awm ṭhup mai hi ka hmu a. Sawng in saw eng atana sak nge? Engati nge a ruah vek? tiin ka zawt a. Mi rethei in atana sawrkarin a sak a ni a, an luah duh si lo va a ruak reng mai an ti a. An luah duh loh chhan chu, chu lai hmun chu an eizawnna atan a remchan loh vang a ni. An eizawnna chu mi hausa leh awm thei zawkte hnena kut dawh a ni mai. Chung chu khawpuiah lo chuan a tih theih si loh va. Thingtlang hla-te-khuaa va awm thei an ni lo. Chuvangin, khawpui kawtthlerah bawk an let leh mai a ni. 

Kum eng emaw zat lai a ni ta; ram danga kan awm laiin Mizoramah mi retheite tan in an saksak tih thawm hi ka lo hria a; khawi laiah nge an sak erawh ka lo ngaihtuah ngai hauh lo va. A hmun tur lamin central sawrkar-in min ruahmansak nge ka hre lo va. Aizawl daifem hmun hrang hrangah sak a lo ni a. Sawrkarin kawng ṭha tak a la siamsak turah ngai ta ila, tunah rih chuan khawpui aṭangin a hlain kalna kawng pawh a la ṭha lo rih hle mai. Mi rethei kan tih, khawsak harsa zawk, nitin inhlawh chawp ngaiten zuk luah ta se, an inhlawhna tur hmun panna kawng a thui duh hle ang. A bul velah hian chuktuah huan siamna tur zimte tal awm tak maw? A awm lo a nih phei chuan heng daih daihah hian eng vanga sa nge an nih ang? Hmun ruak awmna lai a nih vang a ni ang em? Nge, a grant petu central sawrkarin Aizawl daia sak kher tur a ti zawk? 

Central sawrkar programme pawh ni se society nghawng thei thilah hi chuan eng party sawrkar pawh hi a fimkhur a ngai hlein ka hria. Zawhna chi hrang hrang: Hei hian kan Mizo society-ah mi rethei leh mi hausa, mi lian leh mi te, te inkarah nghawng ṭha lo a nei thei ang em? Chhiat ni ṭhat ni kan sawngbawl dan chungchangah nghawng a nei dawn em? A veng neitu Local Council, YMA leh a dangte thlir dan leh an lo pawm dan tur te? A luahtute anmahni leh anmahni an inngaih dan tur? Mipuiin kan thlir dan tur leh ngaih dan tur te thlengin a pawimawh. Heng hi zawhna kan in zawh hmasak ngei ngei tur pawimawh tak tak te an niin ka hria. 

Central sawrkarin a sakna tur hmun a ruahman sa a nih loh chuan kan sawrkar hian heng mi retheiten anmahni puala hmun an neih theihna tur thingtlang khaw lamah emaw te pawh saksak ta zawk i la, chutah chuan mi dangte ang bawkin thlawhhma an la thei ang a. Huan an siam thei ang a, an tu leh fa lo awm zel turte tan pawh mi rethei in tiha awm reng ai chuan rilru a zalen zawkin mahni inngaihhlutna an nei zawk dawn lawm ni aw. Rilru zalenna hi kan mimal leh chhungkaw nun atan hian a pawimawh em em si a. Kan zik chhuahnate hian mihring nun zin kawngah hian kawngro an su hle a ni tih hriat a ṭha. Thingtlang VC te biak rawn ni ta se, heng ang thil ṭha leh plan ropui dawngtu nih chu an lawm viau zawk bawk awm si a. Mi dangte ang bawkin zalen takin mahni in leh lo aṭangin lo han nei ve ta se, rei loteah an ding chhuak mai zawk lo ang maw le, ka ti ṭhin. 

Tun hnaia thingtlang khua ka tlawh pakhat chu in khaw lo neih theihna ram hi kum engzatah nge in neih chhuah tiin ka zawt a, a vaiin nei kual ta ila kum 13 velah kan nei chhuak chauh vang an ti a. A nih leh in khua hian chhungkaw engzat nge in neih belh theih ang? ka ti a. Tunah hian chhungkaw 234 kan ni a, chhungkaw 200 pawhin min belh se kan ram hian min la daih a, kan tui lak hi chhungkaw 500 chawm thei tura ngaih a ni a, kan power hi chhungkaw 500 chawm thei tura ngaih a ni bawk an ti. Chhungkaw pakhat concrete in sa mek, chhawng hnuai luah tawh te ka tlawh a. An nu chuan hlim takin kan in hi keimahni tawka chemkawma kan hai chhuah ngat a nih hi tiin min hrilh a, ropui ka tiin ka chhuang hle. Hei hian mahni thawhchhuah ngei in kan neih hian rilru hlim, zalen leh mahni inngaihhlutna min pe tih a chiang hle. 

Thingtlang khuaah mahni in leh lo nei a, mahni thawhrah ringa awm hnualsuat tur zawng inzirtirna hi bansan a pawimawh. Sawrkar leh thingtlang mi hmangaih anga insawite pawhin lo neiha eizawnna chungchang kan sawi danah kan fimkhur a ṭha. 

Hmannia kan taxi chuanna driver chuan thingtlang mi ka ni a, sawrkarin kan eizawnna kawngah min ṭanpui ve deuh sela chuan Aizawlah hian taxi ka khalh dawn lo hrim hrim a ti a. Hei hi Aizawl khawpui tawt chhan pakhat chu a ni reng a ni. Kan sawrkar thar hian tlang ram lo neitute leh thingtlanga eizawnna chi hrang hrang neite tan hmalakna thar a duan chhuah ngei ka beisei. Aizawlah ei zawn a awl ang tia kan luh ruih ruih lai hian thingtlang aiin Aizawlah hian BPL leh AAY kan ngah zawk mah mai awm asin. Thingtlang khaw tam tak BPL leh AAY awmlohna a awm laiin Aizawl-ah hian veng engzat nge AAY leh BPL awmlohna awm? 

Mizo hi chu hnam hnuaihnung awm lo kan ni a. Tuma hnam emaw chi emaw kan hmusit ngawt thei lo. Kan hnam avangin tumah mi dang aia sanga in dah thei kan awm hek lo. Vai ho (Hindu) zingah chuan caste system an neih ngheh em avangin an hnam hnuaihnungte chuan hnam sang an tihte rahbeh leh hmuhsit turah an in dah nghal mai a. Keini erawh chu chutiang kan ni ve lo. Chuvangin, mi rethei leh harsa zawk kan tihte a hlanga dah hian inthliarna ṭha lo tak a hring chhuak thei bawk ang. 

Mitdel te pawh a hlanga an awm chuan miin kan en bing kan hlauh avangin Integrated School siamin meng te nen school kan kalho tir lai a, mi retheite a hlanga dah hian inthliarna a siam mai ang tih a hlauhawm. ‘Mi rethei in’ tih a nih miau avangin mi rethei ho tia koh pawh an awl viau ang. Chu chu a awm hote hian an duh bik dawn lo, anni pawh eng nge an nih bik tia in ngei tawnna te hi a thlengin khawtlang nun inpawh takah hian inthliarna kan siam ang tih ka hlau hlel lo ve. Chu chu veng neitu NGO leh VC ten an ven nghal tur pawimawh tak a ni ang. 

Chuvangin, tun hnuah chuan kan khawtlang (society) nuna inṭhenna leh min tichhe thei thil chang mai thei programme hi chu tu sawrkar mahin tih loh ni se ṭha ka ti khawp mai. 

Commissioner Lalkiamlova, Tukual South