Written by
Dr. C. Lalrampana
HINDI PAWIMAWHNA...
Khawvel hnam tinte hian kan pianpui ṭawng bakah inbiak pawh theihna tur ṭawng dang engemaw tal thiam kan mamawh ṭhin. Chutiangin Hindi pawh hi kan pianpui ṭawng baka ṭawng kan thiam pawimawh em em chu a ni. Khawvela mihring tamna ber dawttu kan ni a, thlir lawkna aṭanga chhutin kum 2035 velah phei chuan India hian China khumin khawvela mihring tamna ber ram kan ni pha tawh dawn nia ngaih a ni.
Ṭawng dang thiam kan mamawh chhan chu Babel in sang satute chapona avang kha a ni tih kan hre ṭheuh awm e. (Gen. 11:9) A ṭobul: Hindi hi Indo-Aryan ṭawng dangte ang bawkin Vedic Sanskrit aṭanga lak a ni. Kum zabi 7na A.D lai vel daih tawh aṭanga lo irh chhuak tawh a ni. Tunlaia Hindi hi Khariboli dialect a kan hman ber Delhi leh a chheh vela hman ṭhin Awadhi, Maithili te thlakthlengna pawimawh tak chu a ni. Hindi hi ṭawng danglam tak a ni a, mithiamte chuan 'Scientific language' an ti hiai a ni. A ziah dan hawrawp pawh hi 'devnagri lipi' tih a ni a, Mizo ṭawng chuan ‘hawrawp inkhai’ ti ila a dik zawber mai awm e. 'Devnagri lipi' hmang lova Roman script hmanga Hindi ziah hi Researcher & Scholer-te chuan “Hindi a tling lo hulhual a ni" an ti.
Languages formula hi engnge ni?: Sokar laipuiin zirna ina language learning kalpui dan tur a ruahman - mahni ṭawng + Hindi + English, Urdu, Sanskrit etc. te hi 3 languages formula kan tih fo chu a ni. Kum 1964-1966 lai khan Education Commission of India (ECI) chuan he formula hi recommend-in a siam ṭha a. 1968 khan parliament-in a ennawn leh a, 1986 khan NEP chuan a taka kalpui thei turin a rawn thual nawn leh ta a ni. Mizoramah: Mizoramah Hindi hi kum 1950 vel aṭang khan Assam Hindi Prachar Samiti thlazar hnuaiah thehdarh ṭan a ni. A sulsutu ber chu Pu VL Nghaka, DIET Principal (Rtd) a ni. Ani hian Hindi a vahvaihpui nasa a, a fakawm takzet. Zofate zingah a hming a dai tawh ngai lovang. Mizoram UT hnu rei vak lovah Education Directorate-ah Hindi Wing a lo piang a, Hindi zirtirtu lak ṭan a ni chho ve ta zel a. Sorkar laipui puihnain zawi zawiin Hindi zirtirtu lak belh chhoh zel a lo ni ta a ni.
Primary sikulah Hindi: Kum 2005-2007 lai khan 3 languages formula dungzuiin Mizoram sorkar chuan Primary School Hindi Teacher 500 vel a la a, a hnu lawkah an tawp leh ta mai a. He formula ang hian khatih laia MNF ministry khan Primary-ah Hindi zirna a kalpui a, an fakawm hle. Vanduaithlak taka tihtawp a ni leh hlauh mai kha a pawi takzet a ni. Elementary Education bikah sorkar sikulin English medium kan phak loh chhan langsar tak pakhat pawh Primary stage-ah Hindi zirna kalpui a nih ve loh vang a ni thei. English medium sikulte hian class-I aṭangin Hindi zirna an kalpui niin a lang a, hei hi nu leh pa tam takin an bawh chhan pawh niin a lang.
India mi, India rama cheng kan ni a, 3 languages formula ngai pawimawh lova elementary-a Hindi kan ngai pawimawh tel lo tlat hi kan hnufumna pakhat a ni. Nagaland sorkar chuan he formula ang hian Elementary education-ah Nagamese + Hindi + English etc tun thlengin an kalpui a, Hindi thiamna lamah phei chuan min tlan pel thui tawh hle.
A tlangkawmna: Hindi pawimawhna leh ṭangkaina tarlan kim sen a ni lo. CSS Hindi Teacher Primary 500 an tawp ta te, Middle & High School 1305 an tawp ta vek maite kha kan ram tan a pawi takzet a ni. Nagaland state hian CSS Hindi Teacher hi 1379 an nei ve a, an terminal period tawp tawh mah se, tun thlengin an state plan sum aṭangin an la chhawr chhunzawm zel a, an state plan budget-ah absorb vek tumin hma an la mek niin School Education Department official pakhat chuan min hrilh - an awhawm bik hle mai.
Tunah hian M/S-ah 269 & H/S-ah 79 a vaiin 348 Hindi Teachers post ruak a awm mek a, hengte hi sorkar hian hnawh khatin CSS 1305 te kha la leh se, P/S zawng zawngah Hindi Teacher dah vek bawk se, elementary education-ah zirna hian hma a sawn zawk ngei ang.
Dr. C. Lalrampana