Kan zirna kalphung hi a ṭial a la thawl em a ni?

Kan hunlai aṭanga tun thlengin, school-a kan inzirtir dan hi a la pangngai reng, a thiam thei fal deuh chauh an chawr chhuak a, a nawlpui chu hawp khawp hmu ṭawng ṭawng kan ni mai. 

Tun hnaiah English medium kan hawng sup sup a, tunhma ai chuan ṭhangtharin English an rawn thiam tawh, hmasawnna pawimawh tak chu a ni. Hetih lai hian kan inzirtir dan phung erawh chu a la danglam em em lo. Zirtirna kan kalpui dan tlanglawn ber chu, text kan chhiarpui a, a tawpah note kan pe a, kan by heart tir leh tawp a, chu bak chu kalpui ngaihna vak kan hre lo. 

Mite chuan...: State dangah zirtirna an kalpui dan chhim phakin kan fate kan pem kualpui ve zut tawh. Note pek chu an nei ve ngei mai, mahse text book a question awm sa chuah ni lo, question dang hi naupang chhan turin home work atan an rawn hawntir ṭhin. A chang chuan nu leh pa puihna pawh an mamawh, mahse anmahni chhan theih awm tawk question a tam ber ṭhin. Naupang thluak exercise dan an thiam hle. Exam-ah an note pek aiin text bu 

aṭangin question an siam tam ṭhin. 

Thil hi a definition ringawt thiamtir an tum lo, entir nan, hei hi bag a ni, tih ringawt hriattir lovin, bag ahna hrui hi engtia hlai nge hman nuam ang? tih ngaihtuahna seng pha turin an chher a ni. Kan barh tlem lutuk: Kan zirna 

ṭhat tawk lohzia lanchian em emna chu, all India huapa exam a ngaih changa kan rank hniam thei lutuk hi a ni. Tun hnaiah MBBS zir tur chuan NEET exam paltlang vek a ngai tawh, result a rawn chhuak a, general category-a a hniam pawl leh, Mizorama pakhatna mark a inzat tawk vel. 

Hmanniah zirna lama ṭhahnemngai tak officer pakhat chuan, NIT lam zira Mizo pakhat Bangalore-a kal chuan, a zawm tirhin a bikin Maths-ah harsatna a tawk nasa. An zirlai kha vai ho chuan an lo thiamsa deuh vek tawh, mah se hun a lo kal zel a, zirtirna inang hnuaia an zir tlan meuh chuan Mizo tlangval chuan harsa a ti bik tawh lo tih min hrilh. Hemi awmzia chu, zirtirna hi kan lo pe nep deuh tihna a ni. Manipur-a kan awm laiin, RIMS-a Mizo MBBS rawn zir pakhat chu, HSSLC-ah Mizoram pumah pathumna a ni. MBBS a rawn zir tirh thla khat chhung kha chu, "Meitei ho chuan an lo thiam sa vek tawh a, a hahthlak bik khawp mai" tih min hrilh. Mahse ani pawh zirtirna inang hnuaiah chuan a thiam pawl a ni chho ve leh mai. 

Note a chawm puar: Hmannia class XI zirlai pakhatin min hrilh dan chuan, an zirtirtuin note a pe ṭhin a, an zirlaipui sap ṭawng thiam ṭha ve tak pakhat chuan, an zirtirtu note pek ang lo deuh hian a chhang ṭhin a, mark a hmuh ṭhat ngai loh thu min hrilh. Class XI level-ah pawh note kan la chhuang ber zel a nih chuan, khua a var lo lam deuh chu a ni. Heting vel hi zirtirna kan inkalpui dan a nih chhung chuan, zirnaah hian kan sang thei tak tak ngai lovang. A thiam thei fal deuh chu an awm ngei mai, mahse a nawlpui hi kan inzirtir dan phung hian a rap bet ni berin a lang. 

Kan ṭan tlai lutuk: Competitive exam-a kan hniam zel chhan chu, kan inzirtir dan fuh tawk loh vang a ni thui hlein a lang. UPSC lama rual kan awhzia kan sawi chamchi a, hengte pawh hi a lerah chauh kan beih ṭhin vang a ni. Sorkarin man tlawmtein coaching kalna a buatsaih a, a lawmawm hle. Prelim exam-a tling chu, main exam inbuatsaih nan Rs. 1,00,000/- te pawh an pe dawn a ni awm e, mah se kan che tlai mah mah. Kerala aṭanga lo haw kan ṭhianpa in a sawi dan chuan, competitive exam atana an inbuatsaih dan chu, middle school level an nih aṭangin an ṭan daih tawh, a ti. Chungho nen chuan keini Mizote, graduate kan nih hnua coaching kum khat vel kal te nen kan han exam ho ta a nia! Beiseina sang tak neih chu a har a ni. 

Kan hriat angin Kerala state chu zirna lamah an sang. An sum lak luhna pawh, an thiamna hmangin foreign lamah an inhlawh suau suau a, kut hnathawk tur chu state dang aṭangin an chaw lut mai a ni, inang lo tak kan ni. 

Hei hi erawh i hria ang u: Mizote hi kan thluak a chhe bik miah lo. Kawng dika min hruaitu, zir dan phung ṭha min petu kan mamawh mai zawk a ni. Hawh teh u, kan inzirtir dan system hi i thlak ve tawh ang u. Spoon feeding ni lovin, naupangten an thluak an vawrh vir ve theihna kawng siam ila, hriatna zau tak pek ve i tum teh ang u. 

Zirtirtu lak belh vak lam ai mahin, kan inzirtir dan system hi thlak zawk ila. Tribal thluak ṭha hi phawrh chhuah dan i zawng zawk ang u. Literacy per­centage-ah kan sang viau ringawt a, a chhung lam a thawp sut si a nih hi.