Moral Education

Tûnlai khawvêla zofaten kan mamawh ber chu moral education hi a ni ti ila kan sawi sual tam lo ang. Moral education inzirtirna lian deuh deuh kan neih pathumte chu chhûngkua, kohhran leh zirna inte hi an ni. Kan inzirtir ṭha vak lo nge ni kan rilru puthmang leh kan thil tih duh dânte hi a dik loin a hrisêl lo ta hle mai. Hei hi research tih kher loh paw’n a lang chiang viauin a hriat. Dâwt sawi leh sawi loh hriat theihna khâwl (lie detector test) hmangin kan rilru puthmang leh kan nun dân han inzâwt chiah ila, dâwt sawi kan tam bâkah kan rinawm loh nasat tawhzia a lang nasa ngawtin a rinawm. Kan ni tin khawsak honaah han chîk deuh ila, morally educated kan tam lohzia a lang chiang hle. Tu mawh nge ni ta ang le? 

Puh tûr kan zawng dâwn a nih ngâi chuan hêng moral education zirna in pathum; chhûngkua, kohhran leh zirna inte hi puh hmasak ber tûr an ni ang. Kan tu leh fate zirtir chu sawi loh tam takte chuan thunun pawh kan thunun thei ta lo ni berin a lang. Kan tu leh fate awmna chin hre lo kan tam âwm ngawt mai. Eng nge an tih, tu nge an kawm tih pawh hre loa thlah zalên tawp kan tam ang. Chhûngkuaah sorkar dânte zâwm tûrin kan infuih ngâi em? Sorkar khap thilte ti lui lo tûrin kan inzirtir ngâi em? Zân rei hnua khawlâia tei mai mai lo tûr leh khawi vêng emaw-a nghafuan ang maia ruih tûr zawnga kal khâwm hûl hûlte zînga tel ve lo tûrin kan fuih ngâi em? Mi tâna bengchheng tûra lirthei khalh lo tûrin kan fuih ngâi em? Dân loa driving license neih tum ṭal lo tûrin kan fuih ngâi em? 

Mi huan thlâi rûksak lo tûr te, mi sangha dîla sanghate tûra hrâisak lo tûr leh rûksak lo tûr te, mi in rawk lo tûr te, mi lirthei rûksak/ tihchhiatsak lo tûr te, mipa chu mipa anga khawsaa, hmeichhia chu hmeichhia anga khawsa tûrin kan inzirtir ngâi em? Ruih tûr, rûk tûr, sawisêl tûr, sual tûr, mutpui tûr, tihchhiat tûr leh tihbuai tûr ringawt zawn hi an dam chhan a ni lo tihte hi kan hrilh ngâi em? Chhûngkaw nu ber leh pa ber rûi reng, lêr reng, eiru reng leh inkhâwm ngâi lote hi kan tam em? Kan khawtlâng nun en vang vang hian moral education inzirtirna lamah chhûngkaw tam tak kan hlawhchham tih a chiang reng mai. 

Lehkha zir hi thil awmsa zir a ni mai a, zir peih chu an thiam mai. Nimahsela, lehkhathiam nazawng hi morally educated an ni lêm lo. Rilru puthmang dik lo leh dân zah lo mite hi degree sâng tak neiin hna sâng tak chelh pawh ni se morally educated an ni lo. Khua leh tui ṭha pawh an ni lo. Morally educated mite chuan dân an ngâi pawimawh a, an zâwm ṭhin. Sorkarin dân a siam chuan chu dân zawm chu an tih tûrah an ngai hmiah. Bawhchhiat tum ṭâlte hi morally educated an ni lo a, a tâwi zâwngin, ram leh hnam hmêlma an ni. 

Ruih theih thil ṭhat lohzia, sorkar leh mipuiin an duh lohzia hre reng chunga zuar lui leh buaipui lui tlatte avâng hian mi tam takin kan buai phah a, kan khawtlâng nun pawh a nawm loh phah. Mahni rilru puthmang dik lo leh dân bawhchhiat sawi duh mang si loa mi dang dik lohna ringawt kan sawi fote hi morally educated kan nih loh vâng a ni. Moral education inzirtirna kawnga kan hlawhchham avângin kan hmangaih êm êm kan tu leh fate hian min tizakin min tithinrim a, khawtlâng, tlâwmngâi pâwl leh sorkar hian min thununsak hial a ngâi ta. Chhûngkaw tin, kohhran tin leh zirna in tinten moral education kan inzirtir nasat a ngâi hle. 

Sum hi kan mamawh vek. Nimahsela, tam takte chuan kan âtchilh a, sum duhna hian mi ti-â a, dik lo tak leh awlsam taka lâk luh pawh kan hreh tawh lo. Sum hmuhna tûr a nih phawt chuan eng pawh tih kan hreh lo a, zah pawh kan hre lo. Sum hi kan pathian a ni ber mai. Sum kan ngainat êm avângin moral education kan ngaihthah a, dân leh rinawmnate hian kan thinlungah hmun an chang lo. Sum kan ngah hian kan chhuangin kan chapopui hle bawk. Morally educated mite chuan dik takin sum an la lût a, dik lo taka hausak hi an duh ngâi lo a, an sum neihte pawh an chhuang ve ngâi lo. 

Pathian thu kan sawi nasain kan ngaithla nasa. A hriat pawh kan hria a, kan sawi thei deuh vek. Nimahsela, kan nunpui chuang si lo. Mi hnial nân leh setana lâwm tâwk lekin kan hmang a ni ber mai. Moral education kan tlâkchham vâng a ni. Zirna inah pawh moral education kan inzirtir nasat a ngai. Kan lehkha zir chhan hi sorkar hna thawh nân chauh niin a lang. Mahse, a dik lo. Finna leh thiamna neih nân te, khua leh tui ṭha nih nân te, mi dangte nêna chênho thiam nân leh hringnun ṭha taka kan hman theih nânte pawh a ni. Zirna in ṭhaah chuan zirlaiten rilru puthmang dik leh rilru hrisêl an zir tel ṭhin. 

Social media lamah pawh fing vak lo leh morally educated ni lo tih hriat ngawih ngawih kan tam hle. Ṭhalai chauh ni lo, nu tling pa tling pawh kan tam. Ṭawngkam thlahdah taka sakhaw rawngbâwltu te, politician te, tlâwmngâi pâwl hruaitute leh mi dangte sawisêl chîng kan tam. Dân leh chanvo (rights) kan sawi châmchi a; mahse, dân kan zâwm ṭha duh leh si lo. Kan mawhphurhna pawh kan hlen ṭha duh chuang lo. Hnial kan hrât êm êm ringawt. Moral education hi i uar thar ang u. Morally educated mite avâng hian kan ram hi a la nuam mai mai a lo ni. Morally educated nih i tum vek ang u.