Written by
Laldawngliana
N. Vanlaiphai
Tuk chhuah nuam le-I hi...
Mizo mi ropui RK Lianzuala March 9, 2019-a a boral khan facebook-ah thu a ziah ṭhin a tawp mai tur chu ka ui hle a. Chuvangin, a thu ziak tawh te lak khawm ṭha ka ti a, ka ṭhianpa pakhat pawh hian ṭha a tih thu a sawi a. Hun eng emaw chen ka buaipui hnuah a bua siam an tum thu an sawi ka hria a, mahse keima kawl tur computer-a print chhuah tumin ka chhunzawm ta zel tho va. Vanneihthlak takin May 29 chuan RK Lianzuala ziak Zonet Publication chhuah ‘Tuk Chhuah Nuam Le-1’ chu tlangzarh a ni a. A tuk zing chuan an tlangzarhna chu youtube-ah ka en ve a. En nawn leh ka tum chuan an lo paih daih a; mah se a hnu lawkah an lo dah leh hlauh mai a. A lehkhabu ka chah pawh a lo thleng chu ka lawm ngei mai.
RK Lianzuala hian January 1, 2015 aṭanga March 20, 2018 thlengin facebook-ah a vei zawng thuziak tuk tin a dah ṭhin a. Buai tak karah te, a zinnaah te, damlo chak lo tak chung pawhin a ziak hram ṭhin. Heng a thu ziak 1159 aṭang hian kum 2015 chhunga a ziak 365 chu ‘Tuk Chhuah Nuam Le-1’ ah hian khung a ni ta a. Ka hmuh ve phak chinah he lehkhabu thlirna hi Rinfela Zadeng leh Zirsangkima ten an lo ziak tawh a. Mahse hmuh dan hran ka neih avangin ziak ve ka duh a. Mi dang dang pawhin ziak zel se he lehkhabu hi ngai ropui zel ang u.
RK Lianzuala chuan ni tina ni thar lo inher chhuak hi kum thar ni ang maiin a hlut reng a. Chu ni thar chu malsawmna leh hmasawnna ni, ni chhinchhiah tlak ni se a duh a ni. Tuk tin thu ṭha tak tak hmangin min chawi kan a, min fuih thar a, kawng dik min kawhhmuh a tum ṭhin. Kum tam tak liam tawha thil thleng te, a hun laia mipui beng verh leh chanchin thar te a nih pawhin a bengvarthlak vek a ni. Vawi khat chhiara duh tawk mai chi a ni lo va, ni tin chhiara nun kawng dika min hruai thei thu ṭangkai tak tak vek a ni.
Tuk Chhuah Nuam Le-1 hi Mizo lehkhabu chhah tawk tak, phek 500 chuang a ni. A tir lama a thu ziak 36 thupui nei lo chu Zonet Publication-in a thupui an vuah ve a, a fuh hle. A ziaktu hi a thi tawh bawk nen a vui nia a chanchin an sem kha tel se a ṭhat dawn nen - an inthlahrung mah mah a ni. He lehkhabuah hian July 17-ah thu ziak lo va, July 18-ah pahnih ziak angin a lang. Mahse facebook lama a ziak kan en chuan July 17 zing dar 6:46-ah ‘‘S’ Tam Lutuk Leh A Chhehvel’ tih a dah a, July 18 zing dar 7:47-ah ‘Zir Dan Thar Kan Ti Maw!’ tih a dah bawk si. Phek 15-naah, ‘1999 tawp lama Graham Staines-a te pafa thum hal hlum’ tih hi tihsual palh a ni. Graham Staines-a te pafa hi January 23, 1999-a hal hlum an ni zawk. Phek 171 tawp lamah ‘Tuk’ tih a awm a, a phek dawtah chuan thu dang daih a ni si hi a chhumbung mah mah. Mi thusawi a lak chhuahah hian, mi thu sawi chhinchhiahna “....” tih awm te hi “....,” tih ni zawk se.
He lehkhabu ka duhna em em chu mi thu ziak sa a lak chhuah ni lo, mi titi a hriat ngei, “Ka fate ha na avanga an ṭah ka duh loh avangin, chithlum ngena an ṭah ka remti mai,” a tih te, Rev. Zairema thu sawi, “Zirna ṭha chu zirtirtu
ṭha awmna apiang hi a ni,” a tih te, “Vai chuan survival tak tak an khelh avangin zir belh, thiam belh an mamawh zual,” a tih ang chi a sawi ṭeuh hi a ni. A bulah miin thu fing leh ṭawngkam awmze nei an sawi tam bik pawh a ni kher lo vang, mah se mi sawi a chhinchhiah thei a, a hmanna tur hun leh hmun a hre bik a nih hi.
Hnam dang a ni emaw, ram dang chanchin a ni emaw, a thil sawi reng reng hi Mizo pa hriat thiam theih tur zawngin Mizo takin a sawi ṭhin. Mistiri tih pawh Mizo nu leili milin ‘mitiri’ tiin a sawi mai. Hnam dang hming a ziak pawhin Karl Marx-a, Rajiv Gandhi-a, RD Pradhan-a, Sushma Swaraj-i, Masako-i ti vekin Mizo hming tawpa ‘i’ leh ‘a’ a dah thlap vek a ni. Tunlaia Sap hming vuah kan uar te, kan Mizo hming bo ṭhaka kan chawi lar nen chuan a kar a hla hle. Mizo mipa hming tawpa ‘a’ dah a, hmeichhe hming tawpa ‘i’ dah hi Mizo ṭawng chungnunna bik a ni a; ani chuan ṭha takin a chhawm nung zel tih a lang.
Kohhran te, Mizo khawtlang nun leh sorkar thlavang a hauh nat tluk zetin ṭha a tih lohnaah chuan a sawisel mai bawk a ni. MPSC member atan Rev. Zosangliana ruat kha ṭha a tih loh chhan huaisen takin a sawi mai a. Chairman atan Mizo IAS officer an ruat a lawm thu a sawi leh a. Zirlaiten scholarship chungchanga sorkar an nawr a, ‘sorkar hotu lu ber hming, nawmnah taka aupui’ pawh a sawisel tim hek lo. Chhungkua te, kohhran te, khawtlang te, sorkar te, ram te chu kil hrang hrang aṭangin min thlirpui a. Heng hi ral aṭanga ep mai lovin neitu rilru puin a thlir ṭhin. A chhiat a ṭhatah mi dang mawhpuha ‘an’ ti mai lovin ‘kan’ tiin amah a intelh ve zel. Sorkar chu ‘thil lianpui, chhaw leh bum nuam tak, rawk dak theih loh, duh duh ti thei’ tiin Mizo ngaih dan a sawi chhuak thiam hle.
A thu ziak chhiar hian ngaih dan mumal tak neiin chutah chuan a ding nghet tlat a ni tih a lang. Eng lam thu pawh sawi se, a ngaih dan chu awlsam taka hriat theih turin sentence khat emaw lek talin a sawi lang ṭhin. Chuvangin, a ngaih dan chu a chhiartuten kan ṭawmpui lo thei lo a ni. Thu chhep kual duah lovin a ngaih danah amah hi a chiang. Harhna pawh miin ‘emotion mai mai’ an ti chu a sawi ve tak tak a, “Emotion nei lo emaw, a nghawng ngai loh emaw ni ta ila, robot aia kan chungnunna tur reng reng ka hre lo,” tiin a sawi mawi thiam nia!
“Vai retheite chu bawlhhlawh zingah an riak a, chaw nghei tur pawh an nei hlei nem,” tih te, “Hlekin hluk a hring,” tih te, “A bass part, lo bass leh chhawng chite pawh an awm,” tih te, taxi chuan man inang lo nuai ‘mumallohness’ tih te, “Fuse tawi ve ve inkawp chu a ṭek hma,” tiin fiamthu nuihzatthlak tak, awmze ril tak hian a thu ziak a chei mawi a ni. Chanchin thar ngaihven leh puang darhtu a nihna hian a nun a kaihruai hneh hle. A hnaah a tui a, hetianga mahni hnaa mi tui hi Mizoram hian a mamawh a ni. AIR Aizawl leh Zonet-ah kum tam tak thawk tawh a ni a, “The news should be new, true, important and relevant,” tih hi a ngai pawimawh hle. January 10-a a ziakah hian, “... nizana mi ngat phei chu a rapthlak tih piah lam,” tih bak a sawi duh lo, a duh tawk der. Keini chu ni ila, hre ber ang maiin kan sawi vak mai awm e. Mahse ani chuan sawi tur chin te, sawina hun leh hmun tur te a thliar thiam tlat a ni. Thompson Foundation, London-a Diploma in Broadcast Journalism zir chhuak a nihna chu a keng tlat. Tunlaiah mi tinin mobile kan hum tak avangin chanchin thar thehdarhah kan fimkhur a ṭul thu a sawi a, amah hi entawn tlak a lo ni.
He lehkhabua thil langsar tak chu chhungkua a vei a, dan zah a, kohhran leh ram a hmangaih tlat hi a ni. Eng pawh sawi se a bengvarthlak leh ngaihnawmnaah a tawp mai lo va, Mizote hmasawnna tur eng emaw tal min kawhhmuh pah zel a ni. Mizote hi hma kan sawn theih nan dik ila, rinawm ila, Pathian ṭih ila, taima takin hnathawk ila tih hi a rilru kaptu a ni. Chutiang tur chuan ‘sual simna, ṭhatna thlentu harhna’ hi a ngai pawimawh a. Chuvangin, Kelkang harhna pawh beiseina sang tak leh rilru inhawng takin a lo dawngsawng a, Kelkang chungchang thupuiah vawi 11 lai a hman bakah thu dang a sawi karlakah a lam fo bawk.
Mizoram hmasawnna tur a ngaihtuah nasa. Mi ram tih dan ṭha tak tak leh an mi chhuanawmte chanchin entawn tur min hrilh a. A changin Greece sorkar tih dik loh chu kan darthlalang atan min dahsak thul. Mizo mi hlawhtling leh fak tlak te fak a, chawimawia min dawm kan a tum bawk ṭhin. He lehkhabu hi muang mara chhiar chhuak dap ka nih avangin phek tinah hian chhinchhiah tur ka hmu tam a, a hnuaiah ka rin (underline) hnawk nuai mai a ni. Mi dang hnena sawi chhawn chak lah ka ngah a; ka chhiar laklawh laiin ka chhungte leh ka bula awmte hnena ka sawi chhawn leh pawh a tam narawh e. Ka rilrua awm reng, ka sawi chhuah thiam loh min sawi chhuahsak a, a sawina eng aṭanga ngaih dan thar tam tak min siamin keu nawn fo ka duh hi lehkhabu ṭha ka tih a ni. Chutiang lehkhabu chu hei hi a ni.
RK Lianzuala hi lehkha chhiar tam, chanchin thar ngaihven peih, thil chhinchhiah thei leh Pathian ring tlat mi a nih avangin a lehkhabu pawh hi chhiar a manhla hle a ni. June 30, 2019 Mann Ki Baat hunah khan Prime Minister Modi-a’n, “Pangpar aiin lehkhabu inpek uar ila,” a ti a. Lehkhabu inpek kan uar dawn rau rau chuan ‘Tuk Chhuah Nuam Le’ hi inpe tam ila, kan hlawkpui ngei ang. Zonet Publication hian bu hnih dang an tih chhuah leh hun a nghahhlelhawm mang e.
Laldawngliana, N. Vanlaiphai