Written by
L.B.Tluanga
Thumal pakhat vangin…
US Vice President Dan Quaile khan vawi khat chu Nursery sikul a tlawh ve a, spelling exercise an lo neih lai mek a ni. Mipa naupang pakhat chuan ‘potato’ tih a ziak a, Vice President chuan “I ti dik lo. A tawpah ‘e’ belh rawh” a ti a, mipa naupang chuan hreh zetin ‘e’ chu a ziak belh a, ‘potatoe’ a lo ni ta. Chu thu chuan khawvel a deng chhuak rang khawp mai!
Ni 14.6.2019 Mizoram Assembly Session thlirletna TV-ah ka lo en ve a. Khami ni-a thusawitu ṭhenkhatte khan thumal hman dik tawk loh an nei ve nualin ka hria a, tun hnu-a kan fimkhur zawk nan a lar zual bik pahnih emaw chauh han thur chhuak ta ila:
Public School: Sawrkar enkawl sikul (Govt. schools) leh Public School hi kan ngai thuhmun emaw ni chu aw? tih theih a ni. Thil hrang hlak an ni. Public school dik tak Mizoramah a awm ve lo.
Ṭawngkam pangngai-ah chuan ‘public’ chu ‘mipui thil/ mipui chungchang’ (of the people) sawina a ni mai a. Sawrkar pawh mipui tana awm, mipui tana thawk a ni bawk si a; chuvangin ‘public’ tih ṭawngkam hi kan ngai sawrkar lo thei lo a ni e. A bik takin economics lamah phei chuan ‘sawrkar’ tihna ang thawthangin hman fo a ni (Public finance, Public revenue etc).
Thumal pakhat pawh hi subject hrang hrangah awmze dang deuh neiin hman fo a. Ukil ho ‘cross’ chu ‘hnial kalh’ tihna, Vety. Doctor te ‘cross’ chu ‘thlah pawlh’ tihna, Evangelist/ Speaker ho ‘cross’ te, engineer ho ‘cross section’ te pawh a dang leh deuh.
British India hun lai aṭang tawh khan India ramah Public School chi hrang hrang a awm tawh. Viceroy leh English mi lian ho fate kalna bik te, Sap sipai officers fate kalna bik te, India lal (Maharaja etc) fate kalna bik te, sumdawng hausa fate kalna bik te etc etc a awm nuaih mai. Zirna man to tak an ni vek mai.
Tin, England, U.S. leh Australia-a Public School an tih pawh a inang vek hlawm lo. India rama kan Public school-te kalphung pawh inang diak diak lo mah se, “Sawrkar sikul ni lo, man to tak” an ni vek. India ram thluak bur chher chhuaktu pawimawh anga ngaih an ni ṭhin.
Mi retheite tan Public school chu beisei phak ziazang a ni lo. Chutih laiin mi rethei fa lehkha thiam thei tak an awm thei bawk si. Zirna ṭha neih phak loh vanga thluak nei ṭha chungchuangte an riral mai mai ṭhin chu a uiawmzia hria-in, India sawrkar chuan District tinah hetiang mite zawn chhuah nan a thlawn veka lehkha zir theihna tur sikul ṭha bik, “Jawahar Navodaya Vidyalaya” (JNV) a din chhuak ta a ni. Heta lut thei tur chuan, lehkha thiam thei bik an ni tur a ni a, mi rethei fa an ni ngei bawk tur a ni.
Aizawl District JNV chu Thingsulthliah-ah a awm a; Serchhip District JNV chu Thenzawl-ah a awm. Chutiangin District dangah pawh hawn belh zel a ni. Tun dinhmunah Mizote chuan hetiang sikul hlutna hi kan la hmu thiam meuh lo niin a lang.
Three Language Formula: Kan legislators tam tak hian an hre fuh thei lo. Hman aṭanga tun thleng hian, he 3-L Formula tin zawn bik chu High School a ni. Indian Language Policy chu Mizoram milin sawi fiah dawn ta ila, hetiang hi a ni ang:
Primary sikul-ah ṭawng pakhat chauh, Mother Tongue (e.g. Mizo). Middle sikulah ṭawng pahnih - Mother tongue & English emaw, kan duh zawk chuan mother tongue leh Hindi. High school-ah chuan ṭawng pathum- Mother tongue, English, Hindi. Tuna Primary sikula Mizo, English leh Hindi kan zirtir hi Indian language policy-in ‘Three Language Formula’ a tih a ni lo. Mizote hmanhmawh leh duhthawh thila phuahchawp mai mai a ni. Primary school-ah chuan hmanlai aṭanga tun thleng hian ‘mother tongue’ chauh zirtir tur tih a la ni reng.
Hunter Commission (1882), All India National Education Coference (1937), Kothari Commission (1964), National Policy on Education (NPE) 1968, NPE 1986 leh NPE (Revised) 1992 te pawhin hei hi an pawm zui vek. Thu dang an nei lo. National Education Policy 2019 (draft)-ah pawh Language policy chu a danglam vak lo. ‘Hindi an zir ngei tur a ni’ tih hi chhim lam mite’n an helh deuh a ni.
Hetiang ṭawngkam pawimawh bik leh kori tu tak mai kan han hre dik lo ṭhin hian min ‘disqualify’ ve deuh tlat mai. Thingtlangah pawh ‘tuthlawh’ leh ‘hachhek’ tak ngial pawh hre hrang lo chu hlawhfa atan kan iai ve hle a ni!
L.B.Tluanga