Written by
Dr. Lalsiamhnuna
HMAR AM NGE, HMAR(H) AM? TUIHNIHNA
Thupui pangngai hmanga mahni thu ziak han tui hnih chu, kawmiti nikhuaa agenda pakhata vawi hnih ding ang deuh hleka inngaihna ka neih avangin nuam ka ti chiah ṭhin lo. Mi, an fiah lova, sawifiah a ngaih erawh chuan pawngpaw hreh turah erawh chuan ka inngai lem lo. Chu chu tuna ka dinhmun hi a ni.
Kan Mizo pawnfen chikhat, ‘Hmâr âm / Hmar(h) âm’ chungchanga ka thu ziah (Vanglaini 10.12.2020) lo ngaihventute thu leh hla, hmaichhan leh phone/whattsapp hmangin ka dawng nual a, kan hnam thil (culture) lam vei tak tak kan awm nual tih ka hriatin min tiphur a, bawhzui ngaite pawh bawhzui zel a nih ngei ka beisei.
‘Hmar am nge, Hmar(h) am?’ tih chu a dik thei ve ve dan te, ‘Hmar(h) am’ tih hi ṭawng upa zawk a nih dan leh hun a lo rei deuh hlek hnua ‘h’ paiha ‘Hmâr am’ tih a nih tak dante nen lam chiang takin Pu T.Sena, Dinthar Vengin a rawn sawi a (Vanglaini 12.12.2021), a lawmawm tak zet a ni. A ngaih dan tinghet turin a thulakna- Hmar Chanchin (Hmar History) nen lam a rawn tar lang lehnghal a, a bengvar thlak lehzual. He lehkhabu (Revised) ah hian chiang takin ‘Hmar am/ Hmâr am’ hi tun hma-in Hmar ho incheina-pawnfen a nih ngeizia a sawi (Hmar Chanchin- L.Hranglien Songate, p-162).
Prof. Lal Dena pawhin, ‘Hmar upa ho titi, ṭawngkâ a inhlan chhawn dan leh an hla hlui, pipu zai aṭanga a lan dânin ‘Hmar’ tih pawh hi a tirah chuan ‘Hmarh’ a ni. An sawi dan chuan, ‘Hmarho thlahtu bul Tukbemsawm leh Pawiho thlahtu Hrumsawm te hi unau an ni a, tukkhum lama sam zial ṭhin an ni ve ve. Hrumsawm ho thlahtu hi a upa zawk a ni a, a tukkhum a pân (sore) avangin a chhip lamah chuan a sam chu zial a, a pân a dam hnuah pawh chuan a thlak duh ta chuang lo va, a chhip lamah chuan a zial hlen ta a, a thlah kal zelte pawhin an ching zui ta a ni. Tukbemsawm, hnung lama sam zial ho chu Hmarh an ti a, hun a lo rei deuh hnuah ‘Hmarh’a a hnungbet ‘h’ hi paihin ‘Hmar’ an lo ti ta a ni,’ a ti (Hmar Folktales 1995–vi)
Mi chi hrang hrang (Pu T. Sena tiamin) thu leh hla aṭangin, ‘Hmâr âm’ a ni emaw ‘Hmar(h) âm/Hmar âm’ a ni emaw, a lo chhuahna chu Hmarho niin Hmar lam thil ngei niin a hriat. Hmar Chanchin ziaktu Rev. T. Khuma Songate (90) pawhin, ‘Hmar âm/ Hmâr âm’ chu Hmâr ho chinchhuah ngei niin a sawi bawk. Chuvangin, Pu Buanga’n, ‘Hmâr âm’ chu hmeichhe pawnfên, Hmâr ho chinchhuah, Hmar hnam thil ni ngeia a sawi, a Sap ṭawnga, “Hmâr-âm, n. the name of a woman’s skirt or kilt originally belonging to the Hmâr tribe” a tih hi a pawmtlakin a rinhlelhawm ta lo ve. (Dictionary of the Lushai Language : First Published in 1940- Reprint in 1975 p-159)”
Chutih rualin, ‘Hmâr âm/ Hmar âm.’ (kan lam duh dan chu eng pawh ni se) kan hnam pawnfen mawi takzia a lenbuangṭhuam leh kawkpui zikzial te a tel mai avanga a hmingah‘Hmâr âm/ Hmar âm.’ ti lo va, ‘Lenbuangthuam leh Kawkpui zikzial’ tia thlak han rawt chu a tih chi dawn em ni? Kan pi puten hmân aṭanga an lo vawn him leh hlut em em a ni si a. ‘Hmâr âm/ Hmar âm’ a nih ang hian India ram pumah pawh hnam dangte hriatah puan chhuah a nemngheh a ni tawh si a. GI Tag/Registration buaipuia tifel vektu Mizoram Art & Culture Department leh Mizoram Art & Cultural Society te pawh an zahawm alawm maw le.
A thu hrimah, Pu Sena hian Mizo thil leh Hmar ho thil hi a dah hrang mah mah. Mizo Chanchin ziaktu (Mizo Historian) zawng zawngten an hmaih thelh ngai miah loh Chhinlung/ Sinlung, Shan leh Khampat Bungpuite hi Hmar Chanchin, upa ho titi, thawnthu leh an hla hlui te-ah a lan tam em avangin, kan ṭobul- pian leh murna, lo chhuahna leh thlang tlak dân chhuitu, research beihtute rawn leh chhawr ṭangkai em emte an ni a, Hmar hnam leh Hmar lam thil kan dah hranin khawi aṭangin nge Mizo thilhlui hnam rohlute kan fawmkhawm tak ang? Lusei ho chanchinah ringawt hi chuan a famkim lo asin. Hmâr âm/ Hmar âm’ hi ‘Hmar ho chinchhuah a nih vang maia ‘Lenbuangthuam leh Kawkpui zikzial a thlak han rawt ngat phei hi chu a zialo mah mah; mi dang chu sawi loh, Mizo Cultural Society phei chuan an phal lo hul hual ang. G.I Tag Registration hial lo nei tawh an ni si a.
Kan Mizo Historian lar Pu B. Lalthangliana'n, ‘Mizoho chuan chal leh chhip inkara sam zial te chu ‘Pawi’ an ti a, anniho chuan Mizoho chu ‘Mar’ an ti ve thung, (Vanglaini 21.1.2021 p-6) a tih hi chu a khap fuh loh palhah ka ngai. Mizo leh Pawi tih zawng ni lovin, Lusei leh Pawi tih lam zawnga sawi ni se. Mizo vek kan ni kan tih mek laia heti zawnga sawi hian min tihrang palh ang e.
Kan Historian hmasaten, an ngaihtuah chian tawk loh palh avanga, ‘Mizo’ leh ‘Pawi’ an lo indo tir ṭhin te pawh tih tawh nak a laiin. Amah vek hian pa chanchanga thulai lak tum tak a, ‘..silhfen hrang hrang te, cultural thil reng reng te hi ‘in chuh’ a pawi lo, amaherawh chu buai lo ila.. a tih te hi a lawmawm khawp mai. Chutih rualin, he thil‘Hmâr âm/ Hmar âm’ chungchangah hi chuan inchuh tur a awm em ni? ka ti deuh.
A lo chhuahna bul leh a neitu tih chianna (source/evidence/ document) a awm chuan pawm mai tur a ni dawn lawm ni? Mizo Puanchei, Tawlhlohpuan, Pawndum leh Ngotekherh-ah te kan buai lo. ‘Hmar am’ pawnfen lo chhuahna leh a ching chhuaktu, Hmarho an nih avang maia pawm ṭha duh lo kan ang em mai. Mizo hnahthlak inpumkhatna hi kan duh tak tak lo emaw min ti palh ang e.
‘Hmâr âm/ Hmar âm’ chanchin sikul zirlaibu Pawl 5 zira an lo telh hi a tha lutuk. An ziah dan erawh ngaihtuah chian a tul. A ṭobul naupangten an bo dawn tlat. Han chhiar chiang leh mah teh:-Mizo Incheina chungchang, Zopâri leh a pu inbiakna angin, “…Kawrchei leh hmarâm nen chauhva inchei pawh an awm bawk,” a ti a.
Zopari chuan, “Eng am maw? Eng tihna nge?” a lo ti a. Zoduha chuan, “Hmar âm, Mizo pawnfên mawi ber a ni a, nalh tak a ni, a chhing deuh mai pawh a,” a ti a. Zopari chuan, “Hmâr âm a ni zawk lo maw?” a ti a. A pu chuan, “Ni teh suh e. Hmarcha tiha ‘hmar’ ang hian hmar âm tih tur a ni,” a ti a. (SCERT, Mizoramin a Chhuah: 1st edition 2016, Fourth Edition 2019: Sikul naupang Pawl Nga Zirlai: MIZO-KUMTLUANG phek 118, tlar 10-14-ah) Hei hi tihdanglam emaw belhchhah/ sawifiah emaw a nih loh chuan ‘Hmâr âm’/ ‘Hmar âm’ (kan lam dan chu eng pawh ni se) zirlai naupangte chuan a lo chhuahna/ a ṭobul chu ‘hmarcha’ ni ngeiah an ngai nghet tlat ang. Chu chu a ṭha dawn em ni?
Dr. Lalsiamhnuna