Written by
C Zomuanpuia
Editor, Kolasib AW
Nagaland press tour 2019-ah ka kal ve
Information & Public Relations department buatsaih Press Tour- Nagaland team-ah hruaitute duhsakna in ka tel ve hlauh mai a, chanchinbu ka luhchilh hnuah sorkar bultuma press tour ka vawikhat chhuah ve na a ni bawk nen sawi tur ka ngah viau.
Press Tour team 4 zingah keini batch hmasa ber te hian January 29 leh February 3 chhung khan Nagaland khawpui Kohima leh a chhehvela sorkar hmun pawimawh te kan tlawh a, sorkar mi pawimawh te nen inkawmhona hun ṭha tak kan nei bawk.
Mi zin ngai lohna hmuna zin ka ni lova, mi kal ngailohna hmun va 'dai' ka ni hek lo. Mahse sorkar sum senga state danga zin ta chuan thu kam hnih khat lek han thailan loh chuan a ui-awm mah maha hriatna ka neih vangin thil ṭhenkhat tlemte chauh kan thurchhuak mai mai teh ang.
Faina leh vantlang thil
Naga te hi faina kawngah an hniam hle nia mi sawi ka hriat vangin an state kan luhtirh aṭanga ka mitmei ber pawh khawlai a bawlhhlawh em tih a ni. Mahse faina kawnga ka hriat ṭan dan a fuh lo nge hmuh balh ka tum lutuk zawk, ka rin ai daihin an lo fai mai. Bawlhhlawh an paih duh dah an tihte pawh Mizo te nen kan in buan tawk viau mai thei. Hei hi chu sawi tur ka hre tam viau lo tlat.
Chutih laiin kan kalna chinah chuan vantlang hmunhma enkawl kawngah kan tluk lo deuh niin ka hria. Kohima khawpui chhungah plactic pipe tereuh te te tuihawk luankawr chunga te an zam hnawk nasa a, a ṭhen chu mi palah te an bang hnep hnup bawk. Chhungkaw tinin kan mamawh cable TV line, khawkar kawnga lo fik te, kan tana sawt miah lo telephone fibre sah chhum vanga internet hmangtuten harsatna kan tawh ṭhinte ngaihtuah chuan chingchi vet chiat maia plastic pipe kal velin mi kutthak a tuar lo kha mak ka ti.
An heritage village - Khonoma te, Dzuleke te kan tlawh a, an khaw chhehvela lui tui reng rengah polythene leh plastic bottle emaw hmuh tur a awm lo. Tui a thianghlim a, luikawrte pawh a fai han deuh vek a ni.
Dzuleke bulhnaiah hian vantlang picnic-na hmun te pawh a awm a, kuthlei suasamna hnuhma ka hmu chuang lo. A panna kawngah vantlang zunin, cement tel miah lova ṭiau lung chherchhuan, bang anga an remkual te pawh kan hmu, 'E suh' tih intar si lo khan zunna tur chauha siam a ni tih a chiang, zun rim bak thildang a awm lo.
Lung chherchhuan uar mahse a tam zawk chu cement tel lo a ni. Khawpui chhung kawngpui sir cheimawina atan VC ten railing-ah pot hmanga pangpar an dah pawh vawm keh duhna rilru aṭanga thlir chuan khang an lung chherchhuan te kha nam chim mai chakawm tak tak tur a ni. Heng chauh lo pawh hi vantlang hmunhma an enkawl dan ziah sen loh a awm.
Rinawmna hi ava hlu em!
Mizo pa IAS pension Pu Lalthara'n kan team te kha zanriah min lo buatsaih sak a, hemi ṭuma a sawi ka bengverh tak chu, "Naga te hi an rinawm a, mahse in ngaihdam an uar lo," a ti. Vawi khat pawh Muslim pakhat hian Naga nula a lo khawih a, an manchhuak si a, vantlang hmaah JCB blade-ah a thawk tawp thlengin hruizenah an khai tih a sawi.
Ka rilru-ah, 'Keini chuan pawikhawih kan man te an sim thu kan hriat hma in kan lo ngaidam zel si a, hei hian sual a ti punlun zawk em awṭ' ka ti a. Rinawmna chungchangah Pu Lalthara bawk hian, 'Zanah i pheikhawk pawnah hnutchhiah la, a tukah pawh a ngai angin a la awm ang,' a ti bawk.
Lo neih dan chungchang
Khonoma kawngah thing lubul ni awm tak, mahse a zar chawr leh tawh kan hmu ṭeuh a, min hruaitu Information Dept. a thawk Temjenkaba Longkumer kan zawh chuan Naga ho lo vah dan a nih thu a sawi. Thingte chu a lo chawr theih dan tur hisapin a kung bul aṭanga feet 6-8 vela sangah an tan a, chutiang an thing kihna aṭanga lo chawr leh tam tak kan hmu a, a ṭhen chu a malpui tiat tiat chawr lehte pawh a awm nual. Kan kal zel a, chutiang hlir chu kan hmu chho zel bawk a, an tihdan system chu harsa deuh mahse environment lam aṭanga thlir chuan a ṭhat hmel hle in ka hria.
Naga an nihnaah an chiang
Naga te hi tribe hrang hrang 16 vel zet an ni a, ṭawng in hman ṭawm bik pawh nei lovin mahni hnam ṭheuhin ṭawng hrang an nei an ti. Mahse 'Naga' tihah hian an chiang a, an hnampa-a an chhal Naga National Council chairman AZ Phizo hovin kum 1940 bawr chho khan Nagaland Federal Government-a an president hmasa ber Khrisanisa Seyie te nen zalenna hi an lo sual tawh a, central-ah Narendra Modi prime minister a nih hnu lawkah inremna lailawk an ziak chauh a ni.
Heng an hruaitute hian Naga te chu Indian an nih lohna thu an sawi te, lunglian tak takah an ziak a, mi hmuh tam theih turin hmun langsar laiah an din tir liah luah a ni. Heng thuziakte hi sorkar laipui tan chuan ngeiawm tak tak tur ni mahse Naga te hian an ngaisang hle.
Ze ṭha lo zawk chu
Naga te pawh hian motor neih hi fashion chikhat deuhah an ngai ve a nih hmel, in tinah motor an nei deuh vek. Chhungkaw nu sorkar hnathawk a nih chuan motor nei sa mahse ama pualin a dang a lei leh mai bawk. Dimapur-a Mizo awmte chuan Naga te chu an thatchhia a, tute emaw ang deuhin hnathawk a sum lakluh hram hram tumna an nei lo an ti thung.
An in hmun te chu Bengali ho hnenah kum 40/50 atan an hawh tir a, chumi sum hmang chuan motor an lei leh mai ṭhin. Dimapur-a dawr zawng zawng deuhthaw khu Bengali dawr a ni a, hel pawl an tam chu an hmasawnna daltu lian tak a ni bawk. Market velah chem sen nena in vilik huai deuhin 'thawhlawm?' an ṭham lian mai a nih hmel. Hengte hi thusawm pek tluka rin bur tlak ni lo mahse a dika mual mual chu a awm ngeiin ka ring.
Hun rei lo te kan tlawh chhungin ziah sen loh ka hmu a, Silchar pel lo tan pawh an khawchhung kawng thlengin a chhia tih a sawi ngam. Chuti chungin motor inpelh sual palhah driver vin khur khur ka hre lo tluan ṭhak. A enga pawh nise Mizo ten tluklohna tam tak kan nei ang bawkin anni pawhin min tluklohna an ngah viau tho a, min tluklohna hi ziak dawn ila a tam zawk ngei ang.
'Hnam huaisen leh rorum eltiangte pawh hian chaklohna an nei ve ṭhin a, taimakna leh rinawmna hloh hi hnam anga chhiatna awlsam ber’ tiin a tlang kan kawm ang e.