Written by
Dr. Laldinpuia General Secretary
Geological Society of Mizoram (GSM), PUC
A TLAI LUTUK ṬHIN
Khua a kh>ng rei viau mai a, kumin phei chu khaw lum ber ni pawh a inthl^k sek a. Khua in zah a ngai a, chhiatna kan t^wk vak d^wn lo a nih hi, kan tih m>k laiin leimin av^ngin nunna hial kan ch^n leh ta, a va pawi >m!
Kan ram leilung dinhmunin a pian ken ni maw, kan fimkhur t^wk loh b^kah, ram dang angin kan hausa t^wk lo n>n, leimin av^nga chhiatna kan t^wk ṭhin hi chu a t<r r>ngah a ngaih theih hial tawh a. Mahse, khawv>lin a siam theih loh nunna hial kan ch^n hian in hrilh hriat thar fo kan ngaihzia a rawn lantir leh ta a nih hi.
Ramin hma a s^wn hian kan leilung hian a tuar nachin a awm. Lamlian leh in leh lo din t<rin thing leh mau b^kah leilung khawih danglam a ṭul ṭhin. Eizawnna leh khawsak awlsam duhin khawpui kan bawh lo thei lo a. Duh thlang hlei thei lo khawpin, mamawh kan in tihna av^ngin mi in kan luah a, a theiin in leh lo an din m>k bawk a. Mi in luah t<r pawh a tlin lo inti ten, Sorkar sakah awmhmun an bengbel dawn chauh a, an nunna an chanleh si te hi a va lungchhiat thlak ngai >m!
Kan ram dinhmun hi damlohna chungchang nen hian a inang khawp a. Kan hrisel theihna tur kawng, insum kan ngaihna leh kan tih tur ang hi chu kan hre viau a, mah se, natna kan tawh hma chu h>ng ang kawng hi kan zawh lem lo a. Natna kan tawh ch^ng pawhin, kan tuar viau hnuah damdawi in kan pan chauh a, a tlai lutuk tawh ṭhin. Keimahni t^wka kan hriselna dinhmun lo danglam leh ṭha lo leh a nih chuan, min enkawl theitu tur lam hi pan thuai ṭhin ila. Tuarchhel lutuk leh ngaihsam ṭhin hian nunna a chhat fo mai.
Khawv>lah hian kan ram leilung ang, ruahtui pawh dawng tam, leimin tuar nasa ve tho hi an lo tam khawp mai. India ram chh<ngah ngei pawh, keini aia tuar nasa ṭhin an awm. Heti lam zirbing mi intawh kh^wmna hmuna han tel ve nikhua hian, kan ram dinhmun han sawi a, kan ch>nna in leh lo an han hmuh hian mak an ti thei hle. Lirnghing nasa pawh tuar thei ram ni si, kan fimkhur ṭhin loh avanga chhiatna kan tawh hi a tam si a. DM&R lamin theihtawp chhuahin, himna d^nte an puang z^r ṭhin a. Han zawm mai ila chu, kan tuarna tam tak hi a n>p thei ang.
Mi hausa leh mi thiama ngaihte leh mi nawlpuite inan tl^nna chu in leh lo din d^nah hian a ni awm e. Aizawlah chuan, AMC pawm Engineer leh Architect te ruahman puina tel lo chuan in a sak theih loh. Mi tam tak chuan heti lam kawnga kan mithiamte r^wn mai lo hian in kan sa a. In sak phalna hmuh nan chuan kan duh a, a tak taka in sak nan chuan keimahni kan inring z^wk nia! Ins>nso kan hreh av^ng pawh a ni maithei. Ruahman l^wkna felfai lo leh ṭha lo chu, insak rinawm lo leh ṭha t^wk lo,
ṭhiaha siam ṭhat ngai a tam phah deuh. A ruhrel tlo leh rinawm tur aia a mawina ngai pawimawh z^wk kan awm ṭhin pawh hi a mak khawp mai. H>ng ang kan mithiamte hi chhawr ila, an thu pawh zawm tum ila, kan rilru hah ṭhinna tam tak pawh hi a kiam deuh ngei ang. Mimal in leh lo dinna mai ni lo, v^ntlang hmun tura in sak chi hrang hrangah hian, a sakhmang ṭha te, sak d^n dik tak leh hmanraw ṭha a pawimawh a, endiktu lam te pawhin duh khirh leh zual a ṭul viau mai. Sum tam tak s>nga kan kutthl^kna hmun tur thlan leh endik kan ngaihthah deuh ṭhin hi kan tihsual lian tak a ni ṭhin.
Sorkar hnathawk chuan, a hnathawh chh<ng z^wnga a rulh theih t^wk t<r pawisa p<kin in a sa a. Hetianga in leh lo din hi a tam z^wk kan ni hial ang. Ram kan lei d^wnin, a hmunhma te kan duh z^wng tak pawh ni se, a leilung dinhmun hrethiam r^wn a finthlak. V^ntlang hmun, puipunna hmun turte phei chu a leilung dinhmun kimchang hriat hma chu hmalak loh a ṭha ber ang.
MZU hmunhma hi, a tak taka kutthl^k a nih hma khan Dir. of Geology & Mineral Resources-a kan Geologist-ten an lipse vek hnuah hmalakna tak tak kha ṭan a ni chauh. Kan ram danglamna tak chu kawi tinah, khuav^ng ram ri- kawrleh luite in a daidang apiangin leilung inkhawh d^n hi a danglam tl^ngpui. A hmuna Geologist-in a endik thlap a nih loh chuan, hmun him leh him lo pawh sawi ngam har tak a ni. In sakna tur hmun lei leh lung dinhmun, laboratory-a test thlap in duh chuan, Dir. of Geology & Mineral Resources, Luangmualemaw, Central PWD lab., Zuangtui emaw, Dept. of Civil Engineering, MZU emaw Geology Dept., PUC emaw in zawt fiah d^wn nia.
Lei laih ngai leh, pialtlep awmna hmunah phei chuan fimkhur a ngai zual. Lei chhahna hmun, ruam leh awihtl^nah pawh a hre tur ang r^wn z>l a him ber. Mahse, chhiatna kan tawh hnuah chauh Geologist te kan hre chhuak a, kan ko chauh ṭhin; heng hunah chuan a tlai lutuk ṭhin! Koh loh tawp ai chuan a ṭha e, mah se, leilung che tawh d^wlna tur ṭha leh himte hi a senso a s^ng duh viau!
Kan ram hmunhma ṭhenkhat hi chu lei chungl^ng, en mai pawha hmun him leh ṭha, leimin pawh hlauhawm lo hi a awm ve bawk. A tl^ngpuiin, tuiluankawr hi nei ṭha ṭheuh ila. Kan tuichhia leh ruahtui hi kan hmuh theih lova p<t ral tir mai lovin a luanna tur siam ṭheuh ila. Hei ringawt pawh hi kan zawm tl^n chuan, leimin hi a tlem phah ngei ang. Kan hmunhmain a zir viau a nih loh chuan, kan ch>nna in bulhnaiah vawk i vulh lo ang u. Vawk in hnuai angah hian sazu-in kua a hreuh duh b^kah, a hnawng tl^ngpui a, lei a hmin a, lei min phah a tam hle. Thing leh maute pawh hi a ṭangkai viau laiin, a awmna hmun azirin (hmun awi-ah te, etc.), mangkh^wng a ni hlauh thei.
Lei min, lei tawlh, lung tlate hi a thlen tak tak hmain ṭh^wn hmasa (warning sign) a awm ṭhin. Lei/ lung ṭhil tla er er te, thing emaw ban phun emaw awn te, lei khi te, tui dai p<t leh tam thutte hi a langsar zual a ni a. H>ng ang ṭh^wn hmasa hnu-ah hian lei/ lung hi a che chauh ṭhin. Chuv^ngin, hetiang warning sign hi ngaihthah chi a ni lo.
Lirthei khalh lai pawhin, lamlian sirah hetiang ang a lo awm chuan, fimkhur a ngai. Hetiang ang leilung chhiatna thleng theite hi tu pawhin kan tawrh theih a ni. Midangte kan ṭanpui theih n^n leh harsatna kan paltlang theih nan, chiai lova kan awm a ngai. Kan dinhmun z>lah ngaihtuahna lo s>n l^wk ṭhin pawh a ṭul ta viau. ‘A tlai lutuk’ kan tih hma-in kan in leh lo, ch>nna dinhmun te thlithlai ṭhin ila.
A hre t<rte r^wn te, khawtlang enkawltute hrilh hriat hma leh thuneitute hn>na thlen thuai te pawh i tum tl^ng ang u.
Dr. Laldinpuia General Secretary, Geological Society of Mizoram (GSM), PUC