Written by
Lalramhmuaka Fanai
Hmuntha
Thlakthlengna
Finna kawngah hma kan sawn a, a ni telin zirna lamah hma kan sawn zel bawk a. Mithiam an tam tulh tulh a, tun hmaa kan ngaih pawimawh lem loh inthlan (election) ngaih pawimawh nachang kan hre ta a, kan phak tawk ṭheuhah kan ngaihven tial tial ni te pawhin a lang. Chhan hrang hrang vanga hmun danga awmte pawh inthlan dawna kan haw khawm ta ruih ruih hian a ti chiang viau awm e. Kan aiawha rorelna khawl hmaa ding tur kan thlan chhuahna hun a ni a, ngaih pawimawh hi khua leh tui kan nih anga kan tihmakmawh a ni reng a ni.
Vote thlak ngaih pawimawh kan in zirtirna chu mipui chuan kan zawm ṭha viauin a hriat a, chu tih rual erawh chuan kan politician-te hian politics dik leh entawn tlak hi min hnutchhiah reng em? Mithiam pui puiin in siamṭhat kan ngaihzia thu an ziakin an sawi fo a, heng zirtirna hi kan politician-te hian an zawm reng em?
Tlem lai deuh khan ka sawi lang tawh a. Ṭhianho leh pawl ho ṭhutkhawmna hmuna politics chungchang sawi chuan mi nuih kan hlawh a, political science students zingah pawh chu ti bawk. Enge a chhan ber tia kan in zawh chuan, a chhan tam tak zinga chhanna awm thei langsar tak chu, 'politics chu thil dik lo tih hreh lo te awm khawmna, eiru ṭhin leh dawt sawi hmangte eizawnna' nia kan ngaih tlat vang a ni. Kan MLA te zingah hian thil dik lo tih ching aiin dikna duh mi pawh an tam zawk ngei ang, mahse sual hi a lansarh ṭhin zawk miau avang hian kan vaiin kan hmai a balh phah ta a ni. Kan politician lar tak tak, kan MLA leh Minister te hi entawn chu sawi loh, nuihzat chanin kan chang ta fo mai hian kan ram politics dinhmun leh kan hmabak a tarlang chiang viau-in a lang.
Political party tin kan in enfiah a ngai khawp mai. Upa-in 'mahni in fak leh sakhi ngalah engmah a bet lo' an lo ti a, midang sawichhiat phei chu eng tin tak ngai ang maw? Politics a ni a, kan politician-te hi mahni inzuar an nihna chen a awm avangin an in fak hi an tih makmawh a ni. Mahse nihna baka in fak te, thiamlohna a thiamin chan tir tum tlat te, mi diklohna leh chetsual chang renga awm hi chu kan sakhuana nen hian a inmil meuh lo. Ṭhangtharte hian kan nun leh khawsazia hi an hmuh hmaih bik si lo, an entawn tur an hmaa mite hetiang kan nih si chuan kan ram hian hmabak chhiar tur kum tam a daih loh a va hlauhawm ta em.
Thingtlang khaw kilkhawr berah pawh party hruaitute chu sawrkarna an chan ve lai chuan midang chuan mawm deuh bik turah an han ruat ngawt a. Thiamna nei lo party mi leh sate kutah duhsakna contract hna a lut zut zut reng bawk a, an sawrkar loh chuan ro leh nghal viau tur leh, sawrkar aṭanga hamṭhatna te chu chang tlem deuh turah kan han in ngai deuh ngawt bawk a. Hetiang ngaihdan, politics hmai tibal ṭhintu hi dahbo a hun a ni. Kan politician-te hi eiru leh dawt sawi ṭhina kan ngai ta ngawt mai te hi tu thiam loh nge ni ta ang? Eiru ngai lo leh mi entawn tlak hi tunge eiru tura ring ngawt bik ang? Kum tina 100% passed ziah ṭhinna sikul hi tu tehlulin nge kumina an fail vek ring ngawt ang? a hma aia an tih ṭhat kan ring zawk dawn lo em ni? Ngun taka ngaihtuah hian, kan hruaitu kan politician-te hian ṭhangtharte hi entirna ṭha anmahni hmang ngei hian min pek a ngai a ni tih a lang.
Zirlaite hi an nih tum han zawt kual ta ila, politician nih tum chu an vang viau ang, chu tih rual chuan IAS, doctor, zirtirtu etc. an tam viau ang. A chhan nia lang chu heng IAS, doctor leh zirtirtute hi chu mi fel, rinawm leh mi zah kai nia kan ngaih vang a ni mahna. Zirlai rilru thianghlim tak takten ram rorelna hna thawh an chak si loh chuan, loh theih lohin mahni pumpui hmangaihtute koah a tlak pumhlum a la ngai ngei ang. Chutih hunah chuan kan hmakhua a thim mai ni loin, hmakhua kan nei lo mai ang tih a hlauhawm khawp mai. Social media kan hmang nasa, a bikin Facebook leh WhatsApp lam hi kan uar leh zual. Party tin hian heng social media a thu vawrhdarh tur bik hi kan nei emaw tih mai tur hian nitin zan tin hian pawldang beihna leh sawiselna hi hmuh tur a awm reng. Heng te hian kan politics tenawmzia, inel lova kan iner zawkzia a tilang chiang hle.
Midang ṭhatna hmu thei lo, party a rui nu phut hi kan la tam lutuk a, ram aia party hmangaih kan tam lutuk niin a lang. Thil ṭha tur pawh nise party dang tih a nih chuan sawiselna tur zawng tlat leh ṭha vak lo mah se kan party tih a nih chuan sawi mawi tum tlat hi kan tam lutuk. Hei hian ṭhangtharte rilruah politics chi tenawm a tuh a, midik leh fel tam takten an hnaih ngam loh phah a nih tak ber hi.
Kan politician zahawm leh fing tak takte u, ṭhangtharte tan hian entirna ṭha min siam sak ula, zirtir nuam leh thuawih thei tak mipuite ang hian dikna ṭan tlatin huaisen takin ro han rel teh u khai. Hringnun danah mual kan liam a la ngai ve ngei ang, chu tih hunah chuan ṭhangthar zawkten rorelna in hi an la rawn luah lum ve ngei ang. Tuna kan ram kalphung anga kan kal zel chuan hei bak hi ṭhangtharten entawn tur an nei dawn si lo a, kan ram hian hmabak a nei chaurau viau ang.
Hun a awm lai hian kan ram politics kalphung siam ṭha a, rorelna thianghlim zawk a lo awm theih nan thlakthlengna danglam leh hlu han siam teh u.
Lalramhmuaka Fanai, Hmuntha