Written by
K Lalrinchhana
‘Kan lo hre lo a ni’ kan ti zel mai dawn em ni?
Sum leh pai ngah tak tak kan tam, chutihrualin rethei tak tak pawh kan tam viau. Rosum ngah takte hian khuarel chhiatna hi an pumpelh thei bik em? Retheite hian khuarel chhiatna aṭang hian khawngaihna an dawng bik em? Hmelṭha, hmelchhia, hausa leh rethei, neinung leh neinung lem lo te pawh tumah zuah a nei lo chu a nih hi. Kan zoram, laitual kan lenna hmun hi i han thlir teh ang. Khuarel chhiatna hnam pui zawkten natural disaster an tih mai hian min run a, nunna tam tak a la tawh chu a nih hi.
Khuarel chhiatna (natural disaster) kan tih hian thil tam tak, chi hrang hrang a ni thei. Lei min (landslide), lirnghing (earthquake) leh tuilian (flood) etc te pawh a ni thei e. Heng chhiatnate hian anmahni chauh hian engmah pawi an khawih lova, khuanu duan dan leh an nih dan, thleng tur ve reng leh, an nih phung dik tak angin an awm mai zawk a ni. Mihring tana harsatna a thlen chiah hian a pawi ta ṭhin a ni. Zirtirtu pakhat thusawi ka hriat reng chu "Earthquake don't kill people, but buildings do" tih hi a ni. A awmzia berah chuan lirnghing a ni emaw leimin a ni emaw, harsatna thlentu tam zawk leh nunna tam zawk latu chu kan in sak te, ka thil siam (construct) te, nachang hriat lohna te, kan mihringpui ngei hlemhletna, inthlahdah leh rilru chhiatna hi kan ti thei ang, a pawi khawp mai.
Heng chhiatna te hi dan theih an ni e, tih lam sawi ka tum lo; amaherawh chu pumpelh theih thil tam tak zoramah hian a thleng tawh a, pumpelh a hnekin, nunna tam tak kan chan ta zawk ṭhin a ni. Tun hnai maia thleng Laipuitlang leimin te, BSUP Durtlang leimin te kha kan hre ṭheuh awm e, hriatlohna hian thihna a thlen theih si chuan Zoram mipuite hian hei hi kan hriat a ngai ta a ni. Mimal thil (private property) lam han sawi hmasa ila. Kan ram, kan in, kan huan ṭheuh te hi chu tuman chhia se kan duh lo, a ṭha thei ang ber kan duh ṭheuh awm e. Mi tam tak chuan Vai mistiri, emaw Architect kan rawn a, kan rawn tur pawh a ni, mahsela, kan duh tawk mai ṭhin, hei hi tun dinhmuna Mizo mipui tam zawk ngaihdan leh tih ṭhin pawi lutuk chu a ni.
Architect chuan building design te leh a sak dan tur te, a mawina leh a building ngau ngau ṭhatna kha an en a, building ṭha mahsela, a sakna hmunin a zir si loh chuan 'a va pawi em!' tih chiah kan chan tur a ni. Hna thawh hmain geologist rawn hmasak nachang te hi hria ila, anni-in kan ram leh kan in sakna tur hmun hmate chu uluk takin an en fiah ang a, a him leh him loh te. Ti chuan, an thurawn angin, sak tur nge sak loh tur tih te chu kan hre thei chauh dawn a ni. Geologist te thurawn a zirin architect emaw mistiri emaw chu kan rawn leh zawk chauh tur a ni. An hre vek e tihna a ni lova, an sawi dik vek dawn tihna a ni hek lo; mahsela, hei hian nunna tam tak chhanin, khuarel chhiatna mihring chunga pawi thei thleng tur tam tak chu kan pumpelh thei dawn hi a lo ni reng mai.
Sawrkar thil (Govt. property) lam han thlir ve leh ila. Hmun hrang hranga kan kawng thlir ringawt pawh hian rilru-ah thil tam tak a lo lut nghal ṭhin. Kawng kan tan (road cutting) dan te, science ṭawngkam han hmang ve ila, 'road cut parallel to the strike,' hetia lei tan hian lei a tawlh duhin, leimin a tam duh em em a ni. A chhan chu a innghahna ber chu kan lak bo tak daih vang a ni. Kawng tan leh lung thleh nghet taka innghat lo sah chah tam lutuk hian chhiatna nasa zawk min thlen ang tih a hlauhawm khawp mai. Kan ram rawng han thlir ila chutiang chu a tam si a. Kum hnih vel lek kal taa Seling a kan kawng tan (road cut) danin a zir loh avanga leimin kawng te a tih puar tawk tawk kha kan la hria ang chu; sumo leh lirthei dangte pawh kal tlang thei lovin hun rei tak an tang a nih kha.
Ni 2 July 2019 zan dar 6 bawr vela BSUP Durtlang chhiatna kha kan hre ṭheuh awm e, a pawi khawp mai a. A chunga kan sawi tak ang khian kan lei tan danin a zir loh vang te, a hmun tur thlan leh enfiah (site investigation) fimkhur tawk loh vang te hian thil pawi tak hi a thleng fo thei a ni. Khuarel chhiatna kan tih rual hian mihring zir loh hi tam tak a awm chawk a nia. Heng khuarel chhiatna (natural disaster) phena kan zir loh avanga tawrhna leh chhiatna hi khuarel chhiatna tiin kan rin lut zel dawn em ni? Nge mihring siam chawp chhiatna (man made disaster) kan ti dawn?
Hlemhletna thil a awm vanga a nih dan tur anga kan tih tak loh te, mi thiam rawnna tur kan lo ah zeuh te, cement leh hmanraw hrang hrang man tur kan lo paipawn tak te khan midang nunna a la thei a, dam chhunga an hriat reng tawh tur ser a siam thei tih i hre mawlh ang u. Heng kan sawi bakah hian thil dang tam tak pawh a awm thei ang. A pawimawh ber chu Zoram hian mimal emaw sawrkar pawh ni rawh se hetiang lama finna leh hriatna bakah hre mai lova zawm hi kan mamawh a ni.
K Lalrinchhana