Written by
Laldinkima Sailo St. Stephen’s College
Delhi a B.A. (History Honours)
India hmarchhak hmasawnna atana hmathlir: Suangtuahna thar nen...
BJP leh anni hmaa India rama sorkarna chelh tawhtena hmarchhak state-te hmasawnna atana thu ropui tak tak an lo tiam tawh ṭhinte bawhzui ṭha lova, hmarchhaka chengte an hlamchhiah em avangin kan mikhual telh telh a. Kan hun lokal tur hi engtinnge ni zel dawn tiin zawhna lian tak a awm ta a ni.
Kum 2014 Inthlanpuia Narendra Modi-a Prime Minister a lo nih a, Hmarchhaka BJP a lo len tak khan, mipui rilruah nasa takin beiseina a piang a. Amaherawhchu, danglamna leh hmasawnna hmuh tur a awm tâk loh avangin chung beiseinate chu beidawnna-ah a lo chang ta. A nihna takah chuan, ngaihngamlohna, ngaihṭhatlohna, hlauhthawnna leh sawiselnate a lo piang ta ṭuk ṭuk zawk a ni.
He India ram danglam chho zelah hian, hmarchhak dinhmun hi suangtuahna thar nena danglamna hriam hrêk hrâwk (radical change) a awm a ngai a ni. Chutah chuan state population zira MP zat neih theih chin bituka siamrem hi sutkian theih ni sela, state aiawh MP tam zâwk neih (pakhat aia tam) te hi hma kan sâwn ve theih nan, ti te in ngaihtuahnaah a lian khawp mai. Inthlan hma leh inthlan hnu, inthlan boruakina min chiah hrim hrim lai te hi kan ngaihtuahna kan hman hunlai tak pawh a ni.
Thutiam phakar: Kum 2014 a Modi-a Prime Minister a nih hnu lawk khan, India-ASEAN Summit, Myanmar-ah ropui takin an sorkarin 'Act East' policy a tlangzarha, mipuite rilru ah nasa takin beiseina a chawk tho a. Sorkar an thlâk tâk te hlawhtlinpui tâk loh 'Look East' policy elsenna a ni tepawh a tih theih awm e. 'Act East' policy a puanna hmun Myanmar kha ASEAN ramte zinga ramri kan inṭawm ram awmchhun a nih avangin, keini Hmarchhaka chengte hamṭhatna tur a tinzawn viau in a lang a, inkalpawhna ṭha te tiamin, beiseina a sang viau hman a.
A hnu lawkah hmarchhak inthlanpui a lo awm a, a party mi leh sate a campaign puinaa a thusawinaah te, he 'Act East' policy hi hmathehin, hmarchhak tan bik phei chuan policy ṭha leh awmze nei viau niin a chhal a. Chumi avang chuan hmarchhaka mi tam tak, chief minister te, sorkar fawng pawimawh chelhtu officer te, mithiamte leh vantlang lam rilru pawh a hneh viau. Hmalak loh avanga hun ṭha bawhpelh: Amaherawhchu, kum 5 kal ta kha kan thlir lêt chuan, he sorkar hian ramri hungna ban pahnih a hminga a thuamṭhat nial nual bâk thil ropui tak tih a nei lem lo. Inpawhna kawngpui - trilateral highways te, multimodal project lian tham min tiamte chu seprawtui viau mah se, a tak ramah erawh chuan foundation lungphun a awm awrh chauh a ni e. An sorkar hnu hian hmalakna hun remchang tak a awm vei nen - Bangladesh nena ramri chungthu sawifel hlimchhawn lai tak a ni a, tin, sipai chakna lam thila ṭhenawm Myanmar nena inhriatthiamna ṭha tak a awm lai a ni bawk. Mahse engmah sawi tur mumal a awm ta lo a ni. Ahmedabad aṭanga Bangkok leh a piah hmun ṭhenkhat kalna vantlang kawngin min paltlang ve hram dawn tih mai lo chu.
Engpawh ni se, he hmalakna 'Act East' policy hi tih hlawhtlin tumna pawh lo awm ta tehreng se, a ram mite hian eng thil hlu nge kan lo hlawkpuiin, kan lo neih ve theih hrim hrim ang? Eng angin nge kan lo in buatsaih anga kan lo in hmakhua ve ang? Eng ang hnathawh tur te nge he hmalakna zarah hian lo piang ang? Lo piang ta ni se, ram leilung fate thawh tur a beiseiawm em? Tin, a thawktu turte training pek an ni ang em? He kalkawng route (Ahmedabad - Bangkok) ah hian hmun pawimawh leh chakkhai lamnate din a ni ang em?
Chimralna kawngbo leh dodalna: Sumdawnna te leh kawng dang dang hmanga hmathlir mumal tak a awm theih tak si lovah chuan, BJP sorkar thil tum pakhat chiang taka lo lang ta chu hmarchhaka tribal state tinte chimral tumna hi a tak tak a ni tih a chiang hle. BJP sorkar lalna state Tripura-a chimral tumna ang hian. Citizenship Amendment Bill (CAB) BJP sorkarina hman a lo tum (tunah chuan a tlang zo ta lo hlauh a) te hian a rawn nemnghet chiang hle awm e.
Khawilai emaw Nagpur vela pa ho titi, an duhdan pawh chu lo ni ta se, ualau zawka ram pum huapa sawiho hmasak phawt chi a ni ngai a. CAB boruak hian hmarchhak ram leilung neitute a nghawr hle a, chuvang chuan dodalna a rawn piang ta a. Ram puma beihpui thlak mêk Hindu culture-a inghat, hmasawnna hmingpua rahbi chher mekte karah hian, zawhna lo piang ta chu - hmarchhaka hnam hrang hrang hi khawilai-ah nge kan lo in zeh ve ang a, khawilai-ah hian nge kan lo len (fit in) ve tehlul ang? Dinhmun rualrem lo takah kan awm mêk tho mai.
Hetiang boruak so bulh bulh kara Bill ngainatawm lo zet a lo piang hi kan hamṭhatna humhalh nan remchangah la thiam i la, he hun hi bawhpelh phal chi a ni lo; he bill hian rilruah chona thar leh ngaihdan thar min pe tur a ni. Hei hian engtin takin nge hun lokal turah kan hmarchhak ramte dinhmun hi a nghawng dawn, he India ram 1947 a lo piang chhunga hmarchhak te tan hian eng hi hlauhawm a, eng hi nge thil pawimawh chu ni ta le? BJP leh RSS te hian an rinna leh inghahna kulmuk tak leh khaw pilril ber berte a zirlai skul te hmangin, China-in Tibet chunga hma a lak anga hma a la ve a nih chuan - Parliament-ah te leh mipui vantlang hriat theih turin debate-a sawichhuah te ni se. Hetih rual hian, national party hlun Congress-in engtin nge a ngaihtuahnate a sen ve ang le tih te pawh rilru-ah a awm.
Kum zabi 21-naah tawh hi chuan tribal hnam te dinkhawchhuahna atana awpbehna hmanga (paternalistic approach) agriculture incentive beitham te te, intodelhna hming pu beitham te te chi hrang hrang hi hmasawnna (development) a ngaih tham a ni tawh lem lo. Heng Nehru-a te ngaihtuahna te kha a hunlaiin ṭha viau mah se, tunah chuan, ngaihdan thar leh remruatna thar, bengsika in ngaihtuah ngai a awm tawh tlat a ni. Kawng tinrenga hmasawnna, khawvel ram dangte el chho ve zel thei India ram hian, hmarchhaka chengte hi tun ang hunah pawh endawng leh hnam hnufuala min la awm tir hi a inhmeh lovin, a awmang lo hle. Hmarchhaka cheng hnamte nunzia leh inrelbawlna (culture), khawtlang inrelbawlnaa tribal te remhriatna aṭang hian finna haichhuah tur tam tak a awm ve. Engtin nge hmarchhaka chengte hian kan nihna (identity), kan chawinun zel ang le, khawvel leh India ram inher danglam mêkah hian?
Debate, thu sawihona leh aiawh siam: India rama chi leh hnam hrang hrang an luanzaho theihna (unity in diversity) innghahna lungpui leh inlungrualna hi dawhkan kilhova ṭha taka thu sawiho tlan theih te, hun lokal zel tura India chhunga cheng zawng zawngte awmdan turte hi, sawihona hmanga chawinun tur a nihna angin, Parliament-a thureltute hi state tin aṭanga state aiawha thlan an ni a. Chutah chuan state a mihring tam leh tlem a zira aiawhtu tur te hi a intluk tlang (proportion & balance) thei ang bera thlan a ni hi inhnialna tham a awm. Tuna kalhmangah chuan state aiawhtute tamna aw a ring a, ngaihpawimawh an hlawh a. State aiawhtu tlem chu an aw hriat phak a nih loh avangin tribal minorities te hian ngaihpawimawh pawh kan hlawh lo a nih hi.
Parliament-ah khuan member 543 ah member 24 chauhin hmarchhak ai an awh a, ṭawng chhuahna hun pawh a tlem ngei ang. Member tlem na na na chuan, Parliament leh sorkar inrelbawlna mai ni lovin, media leh hmun hrang hrangah hmarchhak mi te hian hriat kan hlawh lovin, kan tlatlum thei lo a nih hi. A chhan pakhat lian tak chu aiawhtu (MP) kan neih tlem vang a ni. Ram ṭha tehfunga hman lar em em chu: hnam tenau zawkte chunga a chet dan hi a ni. India hnam pa, Pu Gandhi-an hnam rethei leh chak lo zawkte a endan tehfunga kan hman chuan, hmarchhaka state te hi state dang 21 te zinga chak lo ber zingah a rinluh theih awm e. Engtiang taka ngun leh ulukin nge Parliament hian CAB hi tharthawh lehin, pass ta se, hmarchhak mite hian eng hlawkna nge tel tur kan neih a, eng ang takin nge hmarchhak state te tan ṭangkaiin an siam dawn? tih zawhna te hi a pian rual rualin a chhanna pawh a chiang viau awm e!
Zawhna leh chhanna hriam hreih hrawih: State population mil zela mipui aiawh Parliament-ah dah a nih hian, state vanduai leh vannei a hril a ni tih a chiang a, hei hi a felhlel hle. Rualkhai tak tak chuang si lo (anomaly) a awm pang a! Population inzat deuh rengah Arunachal-in MP pahnih an nei a, Mizoramin MP pakhat chauh kan nei si. State ten MP pahnih emaw pakhat emaw an nei hi a fel famkim tawh lo a, sorkar laipui hian he harsatna hi engtin tak chingfel ang maw? Hmarchhak rau rauvah pawh aiawhtu siam chungchang ringawtah pawh felhlel a awm tawh lai hian he kan ramah hian mitin intluktlanna kan la sawi ri ngam zel ang maw?
A chhanna hriam hreih hrawih chu: kan dinhmun vawrh chhoh ve nan hian Anglo Indian bikte tana siam, Nominated Member of Parliament hi hmarchhak state te tan beisei ve ta i la? Hetiang khawpa beiseina sang hi beisei tlat ngamin kar ve ta i la? Hmarchhak miten en hran kan hlawh ta lutuk leh mahni ram ngeia kan tlangnel ngam ta lo lutuk hian uluk zawk leh thuk zawka he harsatna hi zir chiang a, siamṭha tura hma lak a, chinfel thuai a ngai.
Parliament-ah MP, mipui aiawh tam zawk kan neih a pawimawh. Chumi tur chuan theihtawpa kil hrang hranga hma kan lak dan tur ngaihtuah a ṭha ang.
Khawvel ram zau zawk leh India ngei pawhin ram harsatnate chingfel turin, ngaihtuahna sawrbingin, thil tih ṭhin ni ngai lo, kawng danglam (unconventional solutions) ram in a tawn harsatna te, hman aṭanga lo in khawlkhawm tawhte sutkian nan an ngaihtuahna an seng ṭhin a; kal dan pangngai bek beka sutkian theih a nih miau tawh si loh avangin. Hmarchhakho te pawh hian hriam hreih hrawiha danglam leh dangdai (radical) taka ngaihtuahna sen ve a ngai ta a ni. Ram enkawlna ṭha chuan a chhunga chengte intluktlanlohnate a theih tawka siamrem hna a thawk ṭhin a, in lakhran duhna leh inṭhen darh duhna thinlungte tuh lo zawngin. Chutiang ni lo ram awptute hnuaiah erawh chuan kan mikhual telh telh bawk ṭhin.
Hmarchhakte harsatna ti ziawm tur hian Parliament-ah MP, mipui aiawh tun aia tam zawk awm ta se, hmalam eng zawk a hring chhuak thei ang em? Harsatana zawng zawng sukiang vek thei kher lo mah se, thui tak chu hmarchhakte tana 'tlangau' hna thawkin, kan dinhmun te hi a zau zawka puanchhuahna atan kan aw hi a lo ring ve thei deuh mahna. MP kan neih tam phawt chuan roreltu sang zawkte ina min ngaihven tura ngaihpawimawh kan hlawh phah ngeiin a rinawm.
Thawhhona (team) ah member chak tak tak vek a awm theih loh a. A chak lo zawka ngaih te pawh hi a sira lung pawimawh tak an ni thei ang hian, ṭangkaina an nei ve em em tho a ni. A chaka te ve thung chuan, ram inrelbawlna leh rorelna ṭha siamin, kilkhawr ber leh hnufual ber berte aiawhtu ṭha-ah ṭangin ram mamawhna phuhru tura an au aw-in awmzia a neih a rinawm. Chuvang chuan hmarchhak state-te hian rorelna in sang, Parliament-ah kan aiawhtu tam zawk kan neih phawt chuan hmasawnna tak tak kan hmuh a beiseiawm a, tichuan, ram nuam, chak leh inlungrual, India chhungah hian kan siam theih a rinawm.
He thu ziaktu Laldinkima Sailo hi "Connecting India to ASEAN: Opportunities and Challenges in India’s Northeast" tih lehkhabu editor a ni. A thuziah hi The Hindu, Times of India-ah te chhuah a ni ṭhin a. He article pawh hi The Wire (India) website-ah 2/4/2019 khan Sap ṭawnga chhuah a ni a, vawiina he chanchinbua chhuah turin Mizo ṭawnga ziah a ni.
Laldinkima Sailo St. Stephen’s College, Delhi a B.A. (History Honours) a zir laiin President, St. Stephen's Students' Students’ Union a ni a. Masters in Social Science (International Studies) National University of Singapore aṭangin a pass chhuak a. M.Phil in Development Studies, University of Cambridge, UK ah a zo a, tunah hian Singapore ah hna a thawk mek.
A hnuaia link hi The Wire-a chhuak chu a ni e.https://www.google.com.sg/amp/s/thewire.in/politics/northeast-development-modi-government/amp/