Written by
Lalremliana Pachuau

Mizoram Budget makna leh danglamna! (Untied Fund - CM a mawm dawn!)

Kum 2019-20 chhûng atâna sawrkarin sum hmu tura a in beisei leh sum hmanralna tura ruahmanna a siam chu Assembly House zahawm takin pass-in heng sum leh pai hman phalna, Appropriation Bill pawh pass a lo ni ta a. Mi thiam tam takin ngaihnawm tak takin Budget sawifiahna an nei tawh chungin an zavaia an sawi hmaih lian em em hi kan hriat a, kan ngaihven zui a pawimawh hle dawn a ni. 

Budget 2019-20 pumpui chu Rs 10,692.30 crore niin sawrkar leh a hnathawkte inenkawlna atân Rs 8,403.52 crorezet dah niin hnathawna tur atân erawh Rs 2,288.78 crore lek dah a ni thung. MNF hmalakna lian ber tur, SEDP atân hian Rs 7,50,00,00,000 (750 Cr)  dah a nih laiin Dept lama Pu Zorama’n SEDP sum hmanna tur - District thar, Healthcare, zirtirtu thar lakna, Lok Ayukta etc a tih hi Rs 6,75,40,00,000 (675.4 Cr) zet niin SEDP la bang zawng chu Rs 74,60,00,000 (74 Cr) chiah a ni ta. Source : Telegraph

Tin, Rs nuai 1,831.68 chu Power and Electricity lam hman tur niin Rs nuai 1,237.79 chu PWD hman tur a ni. Source : PRISM. Belhkhawm chu Rs 30,69,47,000 niin SEDP sum la bang zawng chu Rs 43,90,53,000 chiah a ni ta a ni. Heti a lo nih si chuan SEDP kaltlanga Rs nuai 3 sem tum chu vana lawn tum ang maia thil theih loh niin a lang ta a ni. Tin, Dept tin sum hman tur an pass hlawm tak kha kan lo en chuan, sawrkar tâna thawh chhuah nei thei tur bik Dept zingah Horticulture tih deuh chauh lovah chuan kum hmasa aiin hnathawhna tur sum a tlem deuh vek tih kan hmu bawk ang. 

Hetiang teh nuai ruahmanna hi a va mak ve! Eng hna nge MNF sawrkar hian thawh a tum a, khawia pawisa nge a beisei tih hi zawhna a ni lo thei ta lo a ni. Heng sum hmanralna tur zawng zawng hi Budget-ah chuan Tied Fund (hmanna tura ruahmanna awm sa thlap) tih a ni. Tunhma lam sawrkara kan hmelhriat meuh loh Untied Fund tih Tourism Minister hnen aṭangin kan hre ta lai taka hi Zoram mipui bakah Opposition Party-te’n an chîk a, an ngaihven em em reng a ngai dawn ta a ni. 

He Untied Fund kan sawi tak tak hma lawkin Mizoram GSDP hi tun anga 16.15% zela a thang a nih chuan kum tawpa kan GSDP tura beisei zat chu Rs 25,869.14 crore a ni dawn a. Kan leiba neih tur zata chhut chu Rs 8,447.92 crore niin GSDP pumpui aṭanga 32.66 % tling phak ngei tura rin a ni. Kum 2018-19 chhûnga India GDP ṭhanna chu 12.33 % niin Mizoram nena thawh chhuah inthlauhna hi a hniam zawk hle tih kan hmu thei ang. Tun hma lama Rs 100 neiha Rs 80 ba neih ang ngawt kha chu a ni ta lo deuh. 

Mizoram sawrkar hian kawng hrang hrangin ṭanpuina sum a dawngin a dil chhuak ṭhin a. Chungte chu mipui nawlpui bakah MLA zingah pawh hre lo tam tak kan awm thei awm e. Chungte chu; EAP, NLCPR, BADP, NSAP, PMKSY, Central Road Fund, RKVY, ULB Grant, SDRF, Block Grants, Devolution of Taxes & Duties, Post Devolution Revenue Deficit Grant, State Disaster Response, Urban Local Bodies Grant, GST etc te an ni. Sawr­karin Open Market Borrowings, NABARD hnuaia RIDF, NCDC, RBI hnuaia W&MA hmangin loan a puk thei bawk. 

Tunah chuan he ‘Untied Fund’ lo lan chhuah dan leh a awmzia kan khel tak tak tawh ang. Tourism Budget kha Rs nuai 893.02 chiah niin nikum khan Rs nuai 1,289.07 ruahman niin Revised Estimate-ah phei chuan nikumah Rs nuai 3,290.63 hmang anga ziah a ni. He Budget aṭang hian hlawh, thawktu damlo enkawlna, zinna senso tur, office enkawlna, lirthei enkawlna, advertisement etc leh thil dang dangah Tied Fund a nih ang takin sem sawm a ni ta a, pawisa bang a awm ta lo. Mahse, Tourism Minister khan Zofate Kût hmanna tur atân Rs nuai 100 a awm thu a sawi ta tlat a, khawia mi nge ni ta ang? 

Demand no 9 of Schedule of demand and appropriation for the year 2019-20 kan en chuan Finance Dept hnuaia pawisa awm zat hi Rs nuai 300440.67 a ni tih kan hmu. Rs nuai 136950.02 hi State-in a hmuh tur leh Rs nuai 2141.00 hi CSS aṭanga beisei a ni ta a ni. He Finance Dept hnuaia sum dahna A/C hrang hrang zingah hian Other Charges-a hman tur Rs nuai 13952.07, Major Works-a hman tur Rs nuai 141141.00, Investment atân Rs nuai 7950.02 leh Loans & Advances atân Rs nuai 10000 a awm ta riap mai. 

Kum hmasa lam ka nen chuan Other Charges atân hian cheng nuai 1283.81 lek niin Major Works atân hian cheng nuai 85941.00 chauh dah a ni a, Revised Estimate pawh siam a ni lo! Investment atân pawh cheng nuai 3289.44 chauh dahin loan-ah cheng nuai 4500 dah a ni. CM kuta pawisa dah pun a ni ta thur thur mai hi alawm, tun Budget makna em em ta chu! Heti zat lawiha tam CM kuta awma a duh duh dan, ramri kham sak awm miah lova a hman liam tura mipui sum a awm ta mai hian ngaihtuahna a tithui ta lo thei lo a ni. 

Heng sum zawng zawng hi a head han en ta la, Untied Fund (hmanralna tur ramri khamsak awm lo) kan tih chu kan hmu ta a nih hi. Heng pawisa aṭang hian Tourism Budget-a awm hauh lo, khawvel hmun hrang hranga Zofa awmte Kût hmanna tur Rs nuai 100 pawh awlsam takin Finance changtu CM khan Tourism Minister hnenah a hlan thei ta a nih kha. CM kuta thuneihna lian pui a awm ta hi a ngaihna hria Minister tân chuan chuh vat vat tawh mai tur a ni. 

Tin, Dept tam takah hnathawhna tur awm mang miah lo hi i ngaihtuah leh hram teh ang. BJP hian Planning Commission ti boin, National Institution for Transforming India (NITI Aayog) a kalpui ta a. Hemi hnuaiah hian Dept tinte hi NGO Base ang deuh roha kalpui a, NITI Scheme leh Programme hnuaia hnathawh tur awm zuk hai chhuah chiam tumna a awm niin a lang. Chu vang tak chuan a ni, kan CM pawh hian pawisa a tam lutuk a tih leh fo chhan. 
Tichuan, MNF sawrkarin hmalak a tum dan ber ni ta chu, project a tam thei ang ber, Dept tin kaltlanga NITI mai bakah Block Grants leh CSS kaltlanga hnathawhna sum awm thei zawng zawnga dilna zuk theh luh char char a ni ta niin a lang. Kawng khat ngaihtuah chuan DPR siam thiam thiam an vannei dawn tihna a ni ber. Tin, Ministry of Tribal Affairs hnuaiah hian scheme ṭha tak tak a tam em em a. Keini state deuh chiah hian kan hmang ṭangkai lo! 

RRR-a Stadium chhawng zuk sawi hi a entirna ṭha tak pakhat a ni awm e. DPR anga tih theih a nih miau chuan hmalakna chu an rawn ok zel mai dawn zawk a lo ni a. A tawp berah chuan, kan CM hian Zopa a nih ang takin a chhûngkua hi min enkawl a tum ni te pawhin a lang. Eirûkna leh hlemhletna awm thei ang chi reng rengah chuan a Minister-te pawh dim lo se, hrem phu pawh hremin rotling hnathawh tur reng rengah insum hlek lo se tiin duhsakna ka hlan a. A nih loha holam tak taka mipui sum hi a hmang liam leh mai mai a nih erawh chuan a phu tawk hremna Lalpa’n a pe ngei turah ngai ang. 

Lalremliana Pachuau