Written by
Mahmuaka Chhakchhuak

REMNA NI KAN LAWMDAN KHA

India lak ata Independent suala kum 1966 - 1986 chhunga Mizoramin a beih dan kha a ngaihnawmin ṭhangthar tan chuan thawnthu a ni chho mai bawk a, sawi thar leh fo tlak niin ka hria. Ram tana nunna hlantute kha kan hriatrenga kan chawimawi nawn fo an phu a, tun hun thlenga min la dampuite phei hi chu pangpar ṭhi awrh nawn tir fo an phu a ni. 

Remna hlutzia hre tur chuan rambuai hrehawmzia kan hriat hmasak a ngai ngei ang. Nupui fanau leh chhungte ngei pawh ngaihtuah hleithei loin ramhnuaiah kum tam tak hun an hmang a, hrehawm tinreng an tuar a ni. Ralthuam ṭha pawh nei loin India sipai an bei let a, ram tan an thiam leh finna bakah an theihna zawng zawng an hlan a ni. Ramhnuai hmun hrang hranga ei tur nei lo a an awm te, mahni In lum pawh thlahlel thei loa Rangamatti lamah te buk zar chawp hnuaia a kuma kum hun an hman dan te, China lama kal an tum a, ke hlira an kal a, damlo zawn ngai nei reng bawk chunga hlawhchhama an kir leh tak dan te leh an chanchin tam tak hi ṭhangthar tan a hlui thei lo. Kan hriat belh zel ang a, kan la chawimawi deuh deuh ka ring tlat a ni. 

Keini ṭhangthar, buai tak tak hre chiang ve lem lo a, tu emaw sawi aṭang leh lehkhabu chhiar aṭang chauha hriate tan chuan Zoram Zalenna atana lu chhum ban chhum huama beitute kha faka chawimawi fo hi kan bat a ni. Kan duhthusamin thil thleng vek lo mahsela tun huna ‘remna leh muanna’ kan neih hi a man a sang lutuk a, a taka rambuai hrehawm tuartu tan chuan a lawmawm bik turzia te han suangtuah phei chuan kan hnam pasalṭhate kha chibai buk mawlh mawlh a chakawm ṭhin a ni. Vawikhat chu khua rauhsan tawhah hian ka kal a, in leh lo te engmah danglam a la awm lo. Vawk-in leh Ar-in te pawh a la pangngai vek a, mihring hmel hmuh tur a awm lo chu a khawhar thlak duh ngang mai. Nu nau leh tar chak lote an awm ve ngei awm si a tiin ka ngaihtuah a, nimahsela chungte chu khawnge an awm tak ang? Silaimu tawn fuh hlauh vangin ramhnuai lamah an biru nge? Sipai lamin an vaiin an hruai chhuak em ni zawk? tih te ka ngaihtuah a...! 

Ngaituahna a kal thui duh hle mai a, mahni chanah indah phei chuan hrehawm tak tur a ni. Khawkhawm hrehawmzia kan nu leh pate hian min hrilh ṭhin a. Buhzema buh te chu Vaiin an hal sak a, an vawk vulh te an kahhlum sak a, a zana zanin thawmhnaw leh ei tur ken theih ang ang nen in phurh chhuah a ngai ta ṭhin a. Damlo khum beta awm reng an neih pawhin a theih dan dana hlang siamin an zawn a, nuin em phur chungin naupang a kai bawk a, chutiang chuan meichher nen khaw kar kawng thui tak tak an kal ta ṭhin kha a nia; khawngaihthlakawm tak an ni. An va kalna khuaah lah a rem dan dana buk sak chawp a ngai a, hmeithai leh chhumchhiate pawh chhawmdawl hleithei loin mahni tawmhulna tur ngaihtuah nghal char char a ngai a, ei tur dap chawp a lo ngai bawk nen - an taksa leh rilru kha a hahdam hman ngai meuh lo ang. 

Hetiang hian kan hnam Zalenna duhin kan Pasalṭhate India lakah helin ral an beih laiin In lamah an nupui fanaute’n hrehawm takin tihduhdahna an lo tuar ve bawk a. Tun angin inbiak pawhna a la ṭha si lo a, chanchin in hrilh zung zung theih a ni si lo. Hun rei tak chanchin in hre loin ramhnuaia awm te leh In lama awmte an awm hrang ṭhin a ni. Hetiang hian a bik takin 1966 - 1972 inkar vel kha an retheih zual lai a ni hial awm e. Chuvangin, Mizoram leh India te’n remna an nei hi a lawmawm a, remna hi kan ngaihhlut deuh deuh a ṭha ngawt mai. Remna siamtute pawh kan chawimawi chhoh zel a rinawm. Remna siamtute chu an eng a thawl e tiin Pathianthuah ngei pawh kan hmuh kha. 
Kum 1972 January 22 ah Union Territory-ah hlankai kan ni a. India Prime Minister Indira Gandhi khan Aizawlah a rawn puang a. January 22 leh UT Sorkar thar implement tak tak hma May thla inkarah chuan Deputy Cimmissioner DN. Dush khan thuneihna sang ber kengin a duh dan danin min kaihruai a, a lal em em a nih kha. Tichuan, UT-ah chuan Mizo Union te chuan sorkarna siam theiin MLA 30 ah seat 21 lain sorkarna an siam thei ta a ni. He MLA thlanna hmasa berah hian National Party pahnih - Indian National Congress (INC) leh Samyukta Socialist Party bakah Regional Party pahnih - Mizo Union (MU) leh Mizo Labour Party (MLP) te bakah Independent candidate 58 an awm a ni. Inthlan hi April 8 ah neih a niin candidate 155 an awm a, heng zingah hian hmeichhia 4 an tel. 

Mizo Union Party chuan sorkarna thar an siam takah chuan ram kalphung a danglam hret hret a. Sorkar laipui aṭangin UT enkawlna tur sum leh pai te pawh kan dawng ta mawlh mawlh a, hetianga sum kan dawng hi Mizo thinlung tikhawlotu bul ni tein mi ṭhenkhat chuan an sawi. Rahbi rem kan rap chho a, rambuai hrehawm pawh chu a zalen chho ta zel a. 1987 February 20 a state a hlankai kan nih aṭang phei kha chuan remna zar zo zelin nunphung pangngai tak kan lo nei thei ta a ni. 

Nimahsela he remna hi Mizote hian kan lawm vak lo nge kan lawm dan hi a la mumal lo hle mai. Sorkar ber aṭang pawhin lawmna siam chawp a la ngai ta zel hi a zialo lam deuh a ni. Ka hriat sual loh chuan kum 2016 khan Central YMA in remna ni an lawm ṭan a, 2017 ah erawh kan lawm lo. 2018 ah MZP in a lawmna hun neiin Pachhunga University College Auditorium-ah an buatsaih a, he hunah hian remna kan neihna atana mi thawh hlawk 3 chawimawi an ni. Chungmi te chu - Lal Thanhawla, Chief Minister leh Zoramthanga MNF President leh Lalkhama IAS (Rtd) an ni. Heng bakah hian Political Party aiawhten thusawina hun an hmang a, hlawhtling taka hun hman a ni. 

Kum 2019 kan thleng a, Remna Ni lawmna chu AR. Lammualah MZP te’n an buatsaih leh a, Remna Ni hi Pathianni a nih avangin a hma ni, Zirtawpni (28 June) ah lawm a ni. Sorkar office lam te pawhin chawlh lain an hmang a, ropui taka hman a ni. He hunah hian mi pali hnenah chawimawina hlan an ni leh a, chungte chu Rev. Dr. Zairema, Rev. Dr. HS. Luaia, Rev. Dr. Lalngurauva Ralte leh Pu Lalduhoma, ZPM Leader te an ni. Tin, he hunah hian Political party aiawhten thusawina hun an nei leh bawkin sorkarna changtu MNF President Zoramthanga, Chief Minister ni bawk chuan thusawina hun a nei leh bawk a ni. Kuminah erawh chuan kan sorkar berin Lammuala lawmna buatsaih chu duhtawk loin Vanapa Hall-ah Remna Ni lawmna hun an buatsaih leh a, he hunah erawh sorkar office lam te chu kal vek tura ngen leh hriattirna pek an ni awm e. NGO dang sawm an awm lo ni awm tak a ni. Pu Zoramthanga, Chief Minister bawkin thu a sawi a, Pu Lalkhama, IAS (Rtd) Chief Secretary hlui chu chawimawina hun neih leh a ni. 

Remna Ni kan lawm dan hi ngun taka han ngaihtuah chuan kan ngaih hlut lohzia a lang. NGO lamin a lawmna hun an buatsaih hi a lawmawm rual rualin sorkar ber hian buatsaih ta zawk sela, NGO lam chu tel ve turin sawm ta chauh sela a dik hmel a ni. Kumina kan lawm danah phei kha chuan kan Chief Minister berin MZP huaihawta Lammuala lawmna hun buatsaihah a duh tawkin thusawina hun a hmang a, a tuk lawkah Vanapa Hall-ah Remna Ni lawmna bawkah thu a sawi leh a, hetianga a hran a hraia lawmna han buatsaih leh kher hi engemaw a ṭulna le? Mipui leh sorkar hnathawkte ngei pawhin kan ngaih pawimawh phah ka ring chuang lo. 
Party mal anga fak tur bik chu an awm hauh lo ang. Hetianga Remna Ni kan thleng leh thei a nih ngaia harsatna lian tak a awm te a nih loh chuan Mizo zawng zawng lawm theih turin sorkar ber hian kum lo kal leh turah chuan huaihawt tawh sela a dik ber ang. Remna Ni hi Mizo zawng zawng ta a ni si a. 

Mahmuaka Chhakchhuak