Written by
Lalhmingmawia
Nursery
Ramri ven nan District siam ang - Lalhmingmawia, Nursery
Kan sawilai mek paw’n kan buai leh ṭhin a nih hi. Mizoram mipui pawh hian thil dik lo hi kan do ngam tawh tur a ni dawn lawm ni, kan tlai lutuk hma ngei hian.
Kan ram Mizote’n kan enkawl dan hi a dik lo tih chu kan hria. History-a lang inziak chei chuai - Lushai Inner Line Forest Reserves pawh Assam lam zawkin an luah tlat a, an zauh zel a, development work an thawk zel tur kan lo sawisel ngam tawk a ni. Tuna Dated 6/7/19 (sut) a, Lailapur bul, Vairengte thlang Assam Forest-in an sak, an rawn zauh zel turah Vairengte khaw pasalṭhate’n lo tawng lo phei se chuan an inluah ngheh/ benbel zel a rinawm. Tin, he thil en thlithlai leh ṭhutchilh tura Mizoram sawrkarin police 30 a dah hi a tlem lutuk deuh a ni. Zahawm tham, ralthuam pawh a rapthlak chi a lang fur tur a ni. IR etc. Police hqrs. reng reng hi ramri lamah sawn chhuak vek zawk ni se.
Chung Police Training Center chu development bazar building ṭha tak leh zirna college dahsak ni se. Ram chhung ram ralmuanga dah hi a ṭul vak em ni. Legal maxim, latin word-in ‘Terra manua ocupanti considetur’ ‘Ram luahtu chu duhsak tur a ni” tih a ni a. Chutiang dan lam thlir phei chuan Cachar lam forest chuan an luah reng mai a. Tin, ram luahtu leh hmang ṭangkaitute hi Land Settlement Certificate (LSC) an pe ṭhin a. Mizoramah ram chhawr ṭangkai mang hlei loa LSC pek chhuah mai mai kan ching a. Ramri-ah pawh hetiang principle hi hman kan tum a ni, kan hlawhtling lo ang. Mizote erawh chuan kan luah lo a. Assam sawrkarin development work leh extention an siam changin kan nghing ve leh laih ṭhin a. Cachar lam lah sipiring rah ang maiin kan reh leh kal bo hnuah an rawn ṭum leh chat ṭhin a ni. Tin, sawrkar pahnih Assam leh Mizoram inbiakna thu kallai, ram buai ‘Subjudice’ a nih lai reng a, Assam lamin kut a thlak fo pawh hi Mizoram min tham lohzia tilangtu a ni. India ram hian chuan ralmuang kan han nih hnu hi chuan min chaih mai mai a. Ram buai leh kan cho tawh loh zia te, kan zawp tawh ziate pawh an hria. Bawng chhawrzawi tawh, eng maha nuar ngam lo kan nih chu hrechiang tak an ni. Kan ram buai hma aia ṭang nasa tur kan nih nak alaiin, thil play kan ching a, Political platform-ah Pathian thu kan la sawi zui ṭhin. Kan zia hi chu sim a ngai, patling awmkhauh deuh pawn thlarau awmnêm lam kan aupui hi bangin, kan tlai hma hian a tak tak ramah cheng ang u.
Mizorama District ngaihna hmun: Ram hma ngaia district hi kan siam dawn a nih pawhin, ram fingte’na policy-a an neih development rualkhai hi kan ngaihtuah tur a ni dawn lawm ni. Tin, ram ṭhalai kan chei a, population sem rual chu development ropui tak a ni nghal a. Tin, ram himna tur (defensive policy) ngaihtuah chungin district hi siam tur a ni. Chutiang chuan thlir dawn ta ila: district hqrs pakhatna atan Vairengte, Rengte Pahar-ah Hqrs dah ni se. Population rawn pungin ramri a veng anga, district budget tlan mipui pung (population explosion) chuan ram a zauh ang. Hei hi ramin a ṭhat phah dawn avangin mizo tumahin an hnial ka ring lo. Pahnihna atan Tlabung hqrs atan ram venhim lam ngaihtuahin a pawimawh em em a ni. Tin, pathumna atan chuan Kanhmun hmar thlang kilah Hqrs dahin, hei hian ramri a veng him bawk ang. Hengahte hian college ṭha leh police training centre te dah ni se. Ram tan chuan a ṭha hrim hrim a ni. Heng policy hi khawi political party mah hian la sawi ngai lo mah se, a ṭha tih mizo mipuite’n kan hriat a ṭha.
Govt. Policy on District: Mizorama khaw changkang ber chu Aizawl a ni. Lunglei leh Champhai te’n an dawt a. A geographical area en phei chuan hnai tê a ni lehnghal a, he Aizawl leh Champhai inkarah hian district pathum - Saitual leh Khawzawl kan dah te hi district boundary-ah pawh an buai ngei ngei dawn a. Tin, Aizawl leh Lunglei ngaihtuahin Hnahthial district pawh hi Lunglei district nen a inhnaih tho a, a aia awm zawk leh mamawh zawk hmun a la tam a ni. Eng tin nge Mizoram mipui hian an pawm theih ang? Mipuite chuan eng tin nge an tih dawn teh reng tiin an thlir mek a ni ang. Heng hi a theih mai chuan an aia awm hliah hliah zawkte’n district chu an rawn fight nasa teh ang chu.
A tihdan dan tur: Heng district tharahte hian Zohnahthlak lo pem lutte in hmun ṭhehsak ila, Israel policy hman ve te pawh hi a ṭha tawh lawm ni. Family quarters te, college leh damdawiin ṭha deuh dah bawk ila, chuan ram chu a chunga kan sawi ang khian a ni telin an luah anga, a zauh phah tial tial ang. Chung chu kan luah chin kan chan hlen tawh loh nan, kan luah zui zel a ṭangkai dawn a ni. Dan leh thu (document) a innek turin vaiho kan pha ngang si lo a. Ram thuthlung sawi tur chuan dan ang diak diaka thiltih hi a theih loh a, a huaisen theih bawk lo a. Hre lova tihsual mai zawk tur a ni. Hre renga tisual chu hrem theih, hre lova tisual erawh chu ngaihdamna kawng dap theih a ni.
Chuvangin, ram hma ngai tak taka district hi kan siam dawn a nih chuan, district ram veng thei hi kan siam a ṭha a, a ram laili district bitna hmuna district dang siam belh tum chhen hi ngaihtuahna mak tak a ni. Kan boundary lam zelah hian district siam ila chuan kan ram hi kan valh zau zel ang. District development leh budget tlan turin mipui kan pem khawm ngei dawn a, chu chuan boundary a valh zel dawn a ni. Aizawl khawpui tawtna chhan pawh budget tlan tura pem khawm kan ni. Pawh darh zai kan rel a ṭul a ni.
Tin, tuna kan district boundary lo piang turah hian, a lo piang tak tak a nih chuan a mamawh ngawih ngawih zawk, Tlabung leh Kanhmunte hian hmarchhak tlangdungte pawn an rawn aupui tawh ang kha an rawn ti zel ang. A dik taka tih loh a, a ngen apiang pek ngawt zel pawh hi a dik ber lo a ni. Ram tana chhenfakawm tur ngaihtuahna hman hi a hun ta hle. Kan thlawhna chuan man sanzia leh uchuakzia aṭang khan Mizoram hi Central lamin min tham lohzia te hi ram nu leh pa tan chuan rilru hahna tham a tling ta a ni.
Ram nu leh pa: Mahse, ram roreltute hi chuan a fawng an chelh chhung zel hian chuan hetiang hi an ti dawn lo. An tan central sawrkar hauh an hlau a ni. A chhan chu Indian Constitution hnuaia chhechham, constitution ang zela thawk tura chhechham an ni. ‘I solemnly affirm’ tia chhechham kha an nih avangin huaisen taka thiltih anni tan hi chuan a theih loh avangin NGO - Mizo nawlpui/mipui vangtlang hian kan mit kan chhit deuh hlek a ngai tain, kan nawr kal hi citizen duty a ni tih kan hriat a ṭha, chu chu fundamental duty a ni, chu chu mizo tan a ni a. Mizote hma ngai hian Mizote hian an fight tur alawm tih hi India Union hian a hria a ni. Mahni pumpui puarna, hlawkna, hausakna ropui tak nei mah ila, hnam a borala hnam a damloh chuan, chu chuan min nuai tel dawn tih hi mi thiamte chuan ngawi rengin an hriain an thlir kar ṭhin a ni.
Eirukna: Mi pamham leh pumpui ṭanghma hai chi, mi â eiruk chingte hi ben harh a. A thil tih atthlak tak mai zahthlakzia te, hre phak tura mipuite’n kan ben harha, mahni kohhran ṭheuh pawn thawhlawm thlenga lo welcome vak loh hi a hun tawh takzet. I ngaihtuah vang vang chuan mizote’n hnam issue-a kan tihsual ram tana pawi zel chu politician te thil tih dik loh zel aṭangin a ni e. Chu chuan social intluk thlan lohna a thlen a. Chu chuan rukruk a siam ṭhin a ni. Non Tribal Trading Regulation kan tih thih aṭang phei kha chuan, Mizoramah a duh duh an sum dawng a, kan la hmanlai Innerline Regulation pawh Mizoram hian kan kengkawh (enforce) thei tak tak tawh lo.
Mi lian in sa leh contractor liante’n vai in sa atan an mamawh, kan biakin sa atan pawh mizo ai chuan vai bawk. Kan dang thei lo. Sawrkar fawng chelhtute chuan central mitmei a veng, Constitution hnuaia chhechhamin an ti thei lo. Mipui hi kan duty ngun a ngai ta hle mai.
Lalhmingmawia, Nursery