Written by
L.B.Tluanga
Pianpui ṭawng hi a lo va hlu tehlul em!
Akbar-a rorel laia an Court jester pakhat chuan chutih laia ṭawng tualleng chi hrang hrangte chu nal takin a thiam vek mai a, tuman eng hnam nge a nih an hre thei lo. Amah a inzep tlat bawk si.
Zan khat chu khawnbawl upa Birbal-a chuan lal in bul hmun thim lai deuhah hian a lo ba-ra-khaih thut mai a; chu pa chu thlabar tak hian “Engti zia nge?” tiin Oryia ṭawngin a rawn au chhuak a. Birbal-a chuan “Oryia mi i ni chiang mai” a ti a, a lo dik chiah bawk. Hetiang deuh bawk hi Vijaynagar Kingdom hunah a thleng bawk.
Kan hlimna leh lawmna, kan vui thu-hla leh thinurna, kan lungngaihna leh manganna, kan hlauhna te chen hian pianpui ṭawng hian a sawi fiah ber. Chuvang chuan Pathian meuh pawh hian hnam tinte hi an pianpui ṭawng ngatin a be ṭhin.
February ni 21 hi ‘International Mother Language Day’ a ni a, khawvel hmun tam takah urhsun takin an serh leh ngei ang. Keini Mizoramah erawh kan la hre ngai lo niin a lang. Sawrkar emaw, YMA emaw, Literature Group eng ber emaw tal hian neitu chan changin han huaihawt vel ta se, “Mizoṭawng hlutsak ni” atan hmang ve thei ila a duhawm hle mai.
Kum 1947-ah Indian Sub-Continent chu ram pahnih, India leh Pakistan-ah siam a lo nih khan, Pakistan ram lungphum pawimawh hmasa ber chu Muslim sakhua a ni. Pakistan ram chu hmun hnih- West Pakistan leh East Pakistan a awm a. Tunhma zawnga East Bengal lo ni ṭhin chu Muslim bitna ram a nih avangin Pakistan-ah telh a ni a, ‘East Pakistan’ tih a ni. (Tuna Bangladesh hi). East Pakistan leh West Pakistan te chu mel sangkhat laiin an inhlat a, an inkarah India ram a awm a ni.
East Pakistan-ah chuan Bengali Muslim an tlim hmur mai. West Pakistan lam ai pawha mihring an tam zawk avangin Pakistan pumpui-ah Bengali ṭawng hmang an tam ber. Bengali ṭawng chu khawvelah pianpui ṭawng anga hmangtu tam lamah pawh chutih lai chuan 6-na a ni a, Pakistan Official language atan pawh kum 1948 February khan Provincial Assembly-ah rawtna thehluh a ni nghe nghe. Sawrkar neitu party ‘Muslim League’ erawh chuan Urdu ngei an duh si.
Pakistan sawrkar hotu M.A. Jinnah chuan March 1948-a Dhaka University Convocation-ah “Pakistan Official Language chu Urdu a ni ang a, ṭawng dang a tel lo vang” tih a puang ta hmiah mai. Bengali ho chuan an helh hle mai. Bengali ṭawng (Bangla) chu official language-a puang tel ve turin an nawr zui ta a ni.
East Pakistan lama All Party Committee of Action chuan ni 21.2.1952-a East Bengal Parliamentary Assembly lo awm tur denchhenin ‘General strike’ neih an tum a. Mahse sawrkarin February thla pum atan Dhaka khawpui chhungah Section 144 (mipui pun khawm khap etc) a puang tlat mai. Hei hian boruak a ti sosang zual ta a ni.
February ni 21 a lo thleng ta. Dhaka University ziarlaite chu Section 144 pawisa lovin, Parliament tualzawlah an pung khawm a, police te chuan tear gas nen an lo bei phawt a, chutah silai an hmet puak ta. Mi 5 kah hlum an ni. Chumi chanchin thang vel avang chuan mipui tam tak an lo pung khawm a; police te chuan silai an hmet puak leh ta a, mi 4 an kap hlum leh. Mi tam tak man an ni bawk.
Dhaka Medical College Compound-ah heng ‘language martyrs’ te hriatrenga an din a, kum tin February ni 21 chu a serh ziah bawk. (Bangladesh sawrkar lo pian hnu phei chuan sawrkarin holiday atan a puang).
Tin, ni 29.2.1956 aṭangin Bangla chu Pakistan Second official language-ah pawm a lo ni ve ta bawk.
Khawvela ṭawng chi hrang hrangte dinhmun ngun taka lo thlir kual mektu UNESCO chuan heng ‘language martyrs’ te hi a hmuh hmaih thei lo. November, 1999-a UNESCO Assembly chuan February ni 21 chu “International Mother Language Day” atan a lo puang ta a ni. Pianpui ṭawng nei apiangte chuan he ni ngaih pawimawh hi kan ba ṭheuh a ni.