Written by
Lcm Chuaungo
RAM LEH HNAM HUMHALH NAN ALL INDIA SERVICES
Central YMA Kumpuan 'Ram leh Hnam Humhalh' tih hian huam zau hle mah se, a tâwi zawngin Zofate hnam anga khawvela din khaw chhuah ve hi a ni, tiin a hlawm khawm mai theih bawk ang. Zofate hi India rama kan beh chhung chuan kan ram leh hnam humhalhna atana pawimawh ber pakhat chu 'ram rorelna leh inrelbawlnaa dinhmun sang leh pawimawh luah vetu nih hi a ni.' He dinhmun sang leh pawimawh kan luah ve theihna kawng ṭha leh dik chu 'All India Services'-a Zofate kan luh ve zel hi a ni a, a bik takin Indian Administrative Service (IAS) hi kan tum ber tur pawh a ni ang a, IAS hi kan thlúr deuh bik bawk ang.
India ram Democracy kalphung hi kan hriat chian a ngai a. Hemi huang chhunga Civil Administration pawimawhna leh dinhmun pawh kan bel hle a ngai a ni. Indian federal polity hi sawi lian-in, vawrh lar viau han tum ṭhin mah ila, kan tun dinhmunah chuan Unitary Govt. kalphung hian kan inawp nasa hle rih si a. He kan inawpna leh inrelbawlnaah hian a hotu lu ber-ah chuan mipui thlan kan aiawhte (elected representative) ni mah se, inthlak mai thei an nih avangin kan democracy tungdingtu leh chelh tlat a, khalh kaltute chu Civil Services mi leh sa, a bik takin Indian Administrative Service (IAS) te hi an ni a. Chuvangin, Democracy ram kut leh ke, lu leh ban leh thluak bur ber an nih avangin dinhmun sang leh pawimawh ber luahtute zinga mi an nih avangin ngaih pawimawh loh theih loh a ni.
Indian Adminstrative Service (IAS) te pawimawhna chu sawi vak ngai lovin kan hrethiam tlang viau tawh mai awm e. Union Govt-a Civil post pawimawh zawng zawng deuhthaw chu IAS te'n an chelh a. State Sorkar-ah pawh post pawimawh zawng zawng deuhthaw an kutah a awm bawk a. District, Division leh State-a post pawimawhte chu an kuta awm deuh vek a ni.
Mizoramah hian Mizote hi lian viauin inhre ṭhin mah ila, hnam dang awpna leh rorelna hnuaia kan awm chhung chu hnam ropuia chhiar kan ni ngai lovang. Kan Political Executive-te hi kan mi leh sate vek ni mah se, kan Permanent Executive-te (IAS, IPS & IFoS) hnam dang an nih si chuan hnam dang awpna leh rorelna hnuaia kûn kan ni tho mai tih kan hriat chian a pawimawh. Democracy tobul inrelbawlna aṭanga a sang ber thlengin hnam dangin min tam hneh hun a thleng tan mek zawng a nih si hi!
India ram zau zawk kan thlir pawhin India ram inawpna leh inrelbawlnaah hian Mizote hian tel vena leh pawimawhna kan nei tlem tial tial a. India ram zau takah hian Hnam angin kan ral mek zawng a ni. Mizoramah chauh Mizo hnam a din a, India ram hmun dangah Mizote rorelna a awm ve si loh chuan thliarkar te tak têah, society te tak tê kan ni tihna a ni a. Chu thliarkar te tak têah tak ngial pawh chuan hnam dangin min awp a, ro min relsak bawk si chuan, hnam tláwm tak leh zahawm loh tak kan ni kumkhua tawh ang.
Khawvel hmasawnna leh changkanna lo sang zel leh ṭhang zel hian mi bik leh thiam bik mamawhna a tisang chak em em a. India ram ngei pawhin hetiang mi bik leh thiam bik a mamawhna a sang chak em em a ni. Chutiang mi bik leh thiam bik thlan chhuahna sang bera ngaih chu Union Public Service Commission (UPSC)-in kumtin Civil Services Exam (CSE) a buatsaih hmanga thlan chhuahte hi an ni ti ila a sual tam awm love. He Exam leh personal interview hmanga thlan chhuahteah pawh hian All India Services an tih bik, Indian Administrative Service, Indian Police Service, leh Indian Forest Service te hi kan ram leh hnam humhalh nana pawimawh kan han tih bikte chu an ni a. Hetah pawh hian Indian Administrative Service hi a pawimawh lehzual kan tih chu a ni.
India ramah State 29 awmin Union Territories 7 a awm bawk a. Indian Administrative Service (IAS) Cadre 24 awm zingah Joint Cadre 3 a awm a, chungte chu (a) Assam leh Meghalaya, (b) Arunachal Pradesh, Goa, Mizoram, Union Territories (AGMUT), (c) Manipur leh Tripura. Kumtin deuhthaw authorised sanction strength hi danglam ṭhin mah se, kum 2018-ah khan IAS authorised sanction strength hi 6553 a nih laiin, thawk lai mi 5104 an awm a, post ruak hnawh khah loh 1449 a awm. IPS-ah pawh post ruak hnawh khah loh 970 vel a awm a. IFoS-ah pawh post 560 vel hnawh khah lohvin a awm bawk. Heng post ruak hnawh khat turin UPSC kal tlanga hnawh khat tura Central Sorkarin a tarlan hi kum sawm kal ta chhung khan a changin kum hmasa aia a tam chang a awm a, kum hmasa aia a tlem chang a awm deuh chhen bawk. India ram pumah IAS indaih lohna a nasat em em laiin kumtina hnawh khah tur post zat a pung chak ve thei lo hi Parliament Standing Committee pawhin a ngaimawh em em ṭhin a.
Ṭum khata IAS lâk tam vak hi a harsatna chhan Central Sorkarin a sawi ṭhenkhatte hi chu mamawhna sang tak avang hian sut kian harsa lutuk a ni lo mai thei a. Chung harsatna an sawi ṭhenkhatte chu: (1) IAS training-na hmun - Lal Bahadur Shastri National Academy of Administration capacity hi mi 180 tan chauha lian a ni. (b) IAS lak thar tur zat hian bituk aia tam a pel thei lo va, pyramidical structure of service a chawk buai thei ang. (c) Mi 180 aia tam lak thar hian quality aiin quantity a hril zawk palh ang tih hlauhna a awm.
All India Services post ruak tam tak awm mah se, kumtina lak thar tur zat chu a tam viau lova. Kum sawm chhunga an lak dan chawhrualin mi 180 vel bawrah a dah theih mai awm e. Kumtina lak tharte hi tam viau lo mah se keini, Schedule Tribe tan reservation a awm ve reng thova. Schedule Tribe zinga literacy percentage-a sang ber Mizoram tan phei chuan kan dinhmun hi a chhe viau lem lo. Keimahni, a hnam anga kan dinhmun hi a ṭha lo rih mai zawk a ni. Kum 2017-a India hmar chhaka Joint cadre pathuma IAS sanction strength leh present strength leh post ruak (figure indawt dan nena inmil) hi han en thuak thuak ta ila. (1) Assam-Meghalaya = 263 - 208 -55; (2) AGMUT = 337 - 278 - 59, (segment te te-a then darh lovin) (3) Manipur - Tripura (Manipur = 110 - 85 - 25; Tripura = 96 - 71 - 25) (4) Nagaland = 94 - 62 - 45, (5) Sikkim = 48 - 32 - 16.
Mizoram segment senior duty post sanctioned strength 32-ah present strength hi 29 a ni a (as per Department of Personnel and Training Notification, dated 28th Aug. 2018). IAS tana encadres te chu: Chief Secretary = 1, Dev. Commissioner = 1, Commissioner & Secy (Fin) = 1, Commissioner & Secy (Revenue) = 1, Commissioner & Secy ( Home) = 1, Commissioner & Secy (Health & Family) = 1, Commissioner & Secy (Edu) = 1, Secretaries = 4, Secy to Governor = 1, Secy to CM = 1, Registrar, Coop. Society = 1, Special Secy = 3, Director (Food & Supply) = 1, Director (Industries) = 1, Director (Edu) = 1, Dy. Commissioners = 8, Resident Commissioner = 1. India ram IAS te indaih lohna nasa tak avangin IAS te hian an post an luah kim thei lo nasa hle a ni. Mizoramah ngei pawh an luah kim thei lo hle a ni tih kan hmu thei a. Heng zingah hian Mizo chu an tlem pharh tawh a ni.
All India Services leh Central Services-ah Zo hnahthlak an tlem tak dan chu kan hre vek a. All India Services-ah phei chuan kan lut khatin, a lut chhunte pawh mi pakhat a ni deuh zel mai lehnghal a. Nasa taka ṭan kan lak a pawimawh a. Central YMA rorelna sang ber, General Conference-in Central Services-a kan luh tam theih nana hma lak ṭulin an hria a, a rorel inkhawmah khan an pass rup tawh a, All India Services lam pawh hi han pass leh rup mai se. Eng tikah emaw chuan "UPSC buatsaih Civil Services Exam-ah" tia pass hun pawh kan la nei thei ang chu maw!
Civil Service Exam atana inbuatsaihna lama inkawhhmuhna lam leh inkaihhruainna lam chu kan mi thiam leh experience nei tha tak takte sawi atan dan rih ila. Helaiah hi chuan kan open society tlansana, CSE atana inbuatsaih tura Bethel bo vang vang lam hi rawt ve khanglang ta ila. Kan Mizo Society-ah hian inelna thinlung hi kan pu tam hlei thei lova, kan tihtak lova, a phawvuakah kan tal mai mai ni ber hian a lang. Copy/paste leh forwarded nun ram aṭang hi chuan personality development neih a harsa hle zawng a ni. Mizoram chhung atanga kan inbuatsaih dawn a nih pawhin khawtlang nunah awm chin tawk neih thiam tum ila. Social media leh Internet te hi inbuatsaihna atan ṭangkai taka hman theih a nih avangin hman thiam tum ila. Online discussion forum ṭha leh changkang tak takah tel nachang hre bawk ila. Personal Interview hian knowledge test a tum ber lova, personality test hi a tum pawimawh tak a ni tih hre chunga inbuatsaih pawh a finthlak hle awm e.
UPSC buatsaih Civil Service Exam atana inbuatsaih turte reng reng chuan thliarkar rilru pu chunga inbuatsaih loh tur a ni. Inlâk hranna, inlâk bingna, inhung bingnate hi Indian Administrative Service innghahna leh thil tum - "Unity in Diversity" nen a inmil thei lo tih kan hriat a ṭha khawp mai. Kan regionalism leh kan nationalism hian Indian Nationalism a mil thlap tur a ni. Heng AIS leh Central Services te reng reng hi "Indian" tia bul tan vek a nih dante pawh hi kan hriat ve kar a pawimawh hle a ni. Inbuatsaihna huam zau tak, chip chiar tak leh tha a pawimawh rualin, kan rilru put hmangin (mind set) a zir tel hle a pawimawh avangin rilru put hmang dik nena inbuatsaih a pawimawh tel bawk ang.
Lcm Chuaungo