Written by
Rualkhuma Hmar
Zoram arsi lian L.Malsawma Colney a her liam ta
Hmanni deuh lawk khan Thu leh hla lama kan ram rohlu Mafaa Hauhnar kan thlah lian a, mi tam takin kan ui hle. Ani aimaha chanchin ngah leh Mizo Hnam rilru kengtu L.Malsawma Colney kan han thlah liam leh ta mai a, kan va chan nasa tak em! Pu Malsawma hi July ni 29,1931 ah Biate-ah a piang a, a pa Rev. Fehtea a ni. Unau 12 zinga 8-na a ni a, an unau-ah Hrangthanga Colney chauh a dam ta.
Pu Sawma hi ni 27.1.2019 tlai dar 4:50 ah Biate-ah thiin, a tuk 28.1.2019 zing dar 11:00 ah ropui taka vui liam a ni a, mi sang tam takin ropui leh zah tak, ui takin an thlah liam a ni.
A chanchin hi a tam lulai khawp a, pawimawh zual tlem kan thur chhuak ang e.
Pakhatnaah chuan - Zoramin zalenna famkim (independent) a neihna tura puangtu (independent signatory) a ni. Kum 1965 ah Senator atana ruat a ni a, a thih ni thlengin hnam rilru dik tak puin India hnuaia insiam remna pawh duh lotu, Mizo National Front dik tak a ni. Darkar chanve lek pawh kawm ila Hnam rilru kan put phah dawrh ṭhin. Hei vang hian MZP pawhin Adviser kumhlunah an nei reng a ni. Mizote independent hmuh hman la inring reng a ni.
Pahnihnaah chuan - Zirna lamah entawn tlak a ni. Exam-naah hian Matrix hnuai lam aṭang rengin a failed fo chungin a pass leh tho zel. Matric pawh a failed fo. BA III year pawh ṭum thum ngawt a exam a, a tawpah a passed hram. A beidawng duh reng reng lo; zawhna siamtu nge peih rei kei, a ti mai ṭhin. Rambuai lai khan khaw hrang an fang nasa a, B.Com., B.Sc. Agri. han tih te hi thingtlang pa hovin BA han tih mai ai chuan sang deuhvin an hria ni ngei tur a ni, BA satliah an lo ti deuh ṭhin a ni awm a, ani Pu Sawma chuan BA kan satliah lo, sawrkarin BA satliah a siam lo tiin public meeting-ah ngaihnawm takin a sawi ṭhin.
Pathumnaah chuan - Politics leh thu leh hla hrim hrim hi sawi tur a hre em em a, mi an tam emaw an tlem emaw khawi hmunah pawh sawi tur hre ber a ni zel. Ram buai laia khaw hrang hrang a hau vel dan te phei chu nuihzatthlak si, ngaihnawm si a ni a, rei tak pawh sawi mahse ngaihthlak chhunzawm zel tur chi hian a sawi thiam em em a ni.
Ka thusawi rei ber chu Palsang-ah a ni a, zing chawieikham dar 9:00 a kan ṭan kha ṭhu miah lovin ka sawi ta char char a, zan inkhawm dar rikah kan tawp chauh a, a ti. Palsang khua khami ngaithla kha in la awm ka ring. Darkar 9 vel a sawi tihna a nih chu. Heng rambuai laia khaw hrang hranga a thusawi ka pa in a sawi lehchhawn hi titi ngaihnawm a tling a, a nuihzatthlak bawk si a, ka lehkhabu ziak, Thanghuta, Ex-MP chanchin tihah khan hei hian phek 15 a awh ringawt mai a, induh leh lo chhiar leh teh u. Ramhnuai aṭanga a lo chhuah hnu pawhin a awmna apiangah a titi hi ngaihthlak ber a ni zel. A thusawi lah hi huat hleih theih si loh, dik si a ni tlat lawi a. A hriatna pawh a ṭha em em tihna a ni.
East Pakistana an chhuk tur kha Tuirini kamah riahbuk an siam a, Pu Sawma kha a zei lo viau mai a. Saitual Lalnuntluanga MP khan chak tur rawthing te kha a fik ta puat puat mai a. Sipai hovin, “E, Pu Sawma te leh Pu Nuntluanga te chu ramhnuaiah chuan pa an lo va tling hlei e,” an han ti a. Ani Pu Sawma chuan, “Ngawi rawh u, khawvel palai awmkhawmna Dacca khawpui kan han thleng thla ang a, rawhthing fik hian patling an teh tawh lo hle ang” an ti daih mai a. Dacca-ah chuan rawhthing fik chu a pawimawh lo hle reng ang.
Vawikhat chu raichhawk hnang alo hlai thiam lova, ka pa khan mi tlaw chuan hlai suh u hnang in tichhe zo dawn an ti a. Ani Pu Sawma vak kual khan, hlai thiam lo ve bawk Kawlchhawna a va hmu, a lo kir leh chu, hlim em emin, “Kawlchhawma is broken of Raichhawk Hlanghlai” a rawn ti a. Rambuai laia MNF MP leh Senator ho inkawm khawm reng reng kha an intiamna a sang a, an homour a sang em em mai a, an thukhawchang kha a ngaihnawm em em mai a ni.
An ramhnuai khuaah khan MP ho leh Upa ho deuh tan Sikul an din a. Chutah chuan Pu Sawma kha hotuah an dah a, lut tlai deuh te khan, “May i coming, Sir?” an han tih te kha Sir lawm chi tak mai kha a ni a, a hlim em em mai a ni. Pu Sawma’n, hei le kan Sikul hi Sikul namen pawh a ni lova, fin tawpin tai tih awm lo khawpa thuk zirna a ni a. Hetah hian in Pu Bualhranga B.Com. Hons. hi Vice Chancellor a ni a, kei hi a Chancellor tak chu ka ni a, an ti ṭhin a ni awm e. MP ho chuan an Chancellor hmuh ngawih ngawih mai a ni awm asin. Mi han chung tlak leh dah hniam vel hi a thiam em em mai a. Ani sawi a nih chuan huat tinah an tin si lo. Ka pa phei kha chu sawisak a neih a, a duh dan danin a phuah belh a, an innel em em mai a ni.
Pu Malsawma ropuina pahnih - BA te vawi 3 lai exam e ti lo chuan Assam hnuaia a hna dilah khan pakhatna a ni zel mai a. Mi paurau tih takah India PM Nehru-a hnenah Assam Sawrkar laka a vui thu a zu thawn riap pek a. Nehru-a khan direct-in APSC kaltlang lovin hna a rawn pe tawp mai a ni. Tumah hi a chung en lo.
Army Commission Officer hna a bei ve a, pakhatna a ni a, an mal lak tawp mai a (1960). Mahse a pa a thi hlauh mai a, a nu in ka khua a har lutuk ang a tih avangin chu hna chu a zawm ta lo; a nu a hmangaih leh zah vang liau liau a ni. Assam Chief Secretary khan a uipui lutuk a, zawm hram teh hmarchhakah Sipai Officer General kai pha tur hmel nang ang hi an awm lo, a ti lawm lawm a, a zawm ta chuang lo. Harsatna i neih chuan min rawn hrilh zel ang che a la ti tho. A nu a hmangaihna hi a ropui ngawt mai.
Chu lo lehah chuan kum 1964 khan Pu A. Thanglura, Assam MLA Congress te khan MP turin an rawn sawm a. Biate-ah an han kal a, a chanchin ziahnaah Lok Sabha an tia ka hnena a sawi dan chuan Lok Sabha a ni lo, mipui thlan ngai lo tling tur sa, Rajya Sabha ni zawkin ka hria. Khatih hunlai leh tun thleng pawhin hei hi itawm tak a ni. RS lek phei chu campaign pawh ngai lo a ni. Hei pawh hi a hnawl, “Ngawi teh Pu Lur, kei chu ram leh hnam hmangaihtu ka ni a, vai bula awm ka duh lo” Nichols Roy (MP) te ang lekah min ngai ang” tiin Mizoram Independent duhna tak tak rilru avangin a hnawl ta bawk a. A ropui ngawt mai. India Minister nih ai chuan ramhnuaia di bul khel ka duh zawk, tiin a lo chhang, mi rilru ropui chu a ni ngawt mai. A. Thanglura te hlawhchham chuan Biate kawt chhuahah silai an kap hial a ni. Ṭhangtharten ngaihtuah chhunzawm teh u.
Pu Malsawma nuna langsar dang leh chu Pathian ṭih mi, Kohhran mi a ni. Tleirawl sual nei hauh lova KṬP, Kohhrana inhmang chho a ni a. A awmna apiangah Kohhranah a kul a taia ṭang zel a ni a. Assam phaituala awmten Mizo Kohhran an din a, chutah chuan Pu Sawma leh Rev. Dr. C.L. Rema te hi Kohhran Upa atan thlan hmasak ber an ni. E. Pakistan-ah khan Bible House a siam a, Dacca mi te Zorama mite a lakkhawm tir a, an ṭangkaipui hle. Kohhran mi nghet tih taka, amah hmel ṭha vur mahse mipat hmeichhiatna lamah chuan a inthiar fihlim ṭha em em a ni. Ṭawngṭai a ngaina em em a, huana hnathawhnaah te ṭhianho awmkhawmnaah te a rem phawt chuan a ṭawngṭai zel a. Eng lai pawhin Bible a keng reng.
A ropuina dang pakhat leh chu, Mizoram tun hmaa luah chin ram map leh ram thianghlim map a ziak a, a Map ziah avang ngawt hian Doctorate Degree pek an tum a, chu pawh chu a duh lo. Heng a map ziah hi Historical map pawimawh tak a ni a, heta ṭang hian Zofate tun hmaa luah chin chiang takin kan hre thei a ni. Ṭhangtharte tan research beihna atan thil pawimawh tak a la ni ang. A nihna chelh tawh lam hi ilo tarlang leh rih lawk teh ang.
1. Kum 1953-ah Burma Army Supply Clerk a zawm.
2. Manipur Boys Scout-ah State Commissioner a ni.
3. Kum 1958-ah Shillong MZP President a ni.
4. Kum1962-ah Biate High School zirtirtu, a hnuah Headmaster a ni.
5. Kum 1957-ah Assam Secretariat-ah hna direct-in an pe. India PM Nehru-a pek a ni awm e.
6. MNF underground Sorkarah Senator, Senate President (Protempore), Vice President, President te a chelh tawh.
7. DP-ah Treasurer leh Vice President a ni.
8. ZORO-ah Vice President a ni a, UNO General Headquarters, New York-ah palaiin a kal tawh bawk.
9. Kum 1960 khan AIR Shillong-ah leading artist niin amah leh a pawlte mi 14 in Hla an thun; a pawlte chu F.Thanghulha, Ch Thandanga, Lalziki, R.Zoliana, Lalfakzuala, Lalchunglura, K.Thangphunga, R.Zokhuma, P.Lalthanmawia, K, Muankimi, Z.T. Sangi, R. Lalnunzira, L.Malsawma Colney (Leader) te an ni. 7th Feb, 1960 khan hla an thun.
Heng bakah hian KṬP leh eng engah emaw nihna a chelh teuh bawk.
Han sawi ta zel ila, Pu Sawma dnaglamna chu Officer lian leh pa pangai chunglam fe fe hian an hotu zawk en tlat thei zel hi a ni a, ṭawngkam chaltlai ang reng tak taka mi han chhaih mai te hi a thiam em em a. Chuti chung chuan mi tam tak ngaihsan leh ngainat a hlawh tho. A nun zia-ah hian rinawmna, dikna, huaisenna a awm tlat mai a. Amah chung entute hi an hraw em em mai. Kum 73 a nih hnu, 2004-ah nupui a nei a, khami ni ang reng renga milian leh mi chi hrang hrang inneihnaa an tam kha tun hma leh tun hnu hian ka la hre lo. A tawi zawngin mipui hotu, thlan pawh ngai lova hotu ni sa a ni ber mai.
Hun reilote MNF President a nih khan ram dang Sorkar te khan zalenna sualtu angin an rawn dawr ṭan hman a ni, Peter Lalsanga’n a ti hial a ni. Tun hnu a han chhui kir leh pawh hian Zoramin zalenna a sual vanglai 1966-1967 inkara Zoram dung leh vang, khaw hrang hranga thusawi, sawi leh chhawn tur tam ber chu Pu Sawma thusawi hi zu ni tlat a.
Saitualah, Phullen ah, Phuaibuang ah, Senvawn ah, Tualpui ah, Rullam ah, Maite ah, Riangtlei ah leh khaw hrang hrangah a thusawi te an sawi chhawng leh nasa hle. Hei hi a chhan pakhat chu a mawi emaw mawi lo emaw ka pa khan Pu Sawma thusawi hi a sawi chhawng nasa a, ka pa ti ti kha hmun hnih lai-ah casette-ah an lo record a, chu chu an copy chhawng nual a, kha khan Pu Sawma rambuai lai thusawi hi a ti darh nasa a ni pakhat. Mimalah chuan ziktluak deuhva sawi chhawng nasa ber a ni hial ang.
Khatia Pu Sawma’n khaw hrang hranga an khaw dinhmun a sawi te kha inhmuh hniamna angin lan chang awm mahse kan dinhmun dik tak chu a ni tlat si a ni. Entirnan, in lehkhabu neih ṭhat zirlai tan bu hlui a kawma zawngte lem chuang, Aienga chei han tihte kha a dik viau a ni. Thingtlang khaw tam taka In tam takah khan lehkhabu dang awm hek lo. Zanriah eikhamah Tlangau kawmthlangah in lengkhawm a, dawhthleng bulah in bawk tlar a, ka sum hi sum vangtlang tak a ni te in ti a, a sawi ṭha pawlin Dihlang hual te a ni lawmni in sawi a tihte kha zokhaw pa ho nun dan dik tak a ni. Heng a sawina chhan hi India hnuai, Assamese thaibawih hnuaia kan dinhmun hniamzia leh independent ila kan changkan dan tur thlirna a ni ber.
Independent kha lo sual ta lo ila, Assam Sorkar hnuaia District pakhat angin eng chen nge kan awm ang. 1972 ah kan U.T ang em? Ngaihtuah tham a ni. Assam Sorkarin min ngaihnepzia kha. MNF independent sual rah hi a ṭha lam pawh nasa tak a ni. Political status a san loh chuan khawi hnam mah an dingchhuakin hnam angin an parchhuak thei lo. Pu Sawma nuna kan zir chhuah chu ngaihtuahna sang, mahnia thiltitheia inngaih ve na, midang tluk ve hle a inhriatna hi a ni.
Pu Malsawma Colney hian thufing tak tak ngaihtuah zui tur hi a sawi tam hle. Entirnan: Veng mawngah In sa reng reng suh, i ar in Lal ar a sual pha ngei ngei tur a ni. Veng mawnga i awm chuan Hmangaiha te kawmthlangah a nia an awm an ti mai ang che, tih te; Tlangval bari ngil, meng kekaw Nation khat hruainaa a chhip zum a thu veng vawng awm hmel pu te hi a tia. Mahni khua-ah Sunde Sikul in kai kim ṭhup ṭhup a nih hi, thang vang vang awm ula, BA val te chu an awm mai ang han tih te, kan subject chu Ideas That Move The World, ngaihdan khawvel dek che tham han tih te, Zemabawk lang theia BA tih leh keini BA naah te chuan Governor In a lang vang a nia, tih ang chi te; Rel hmu lo ka din tir ang che u ang a in ding fai vek mai tur a nia, rual el awmkhawmna Shillong tlangah Sihfa ka hmu tlem em, han tih te hi sawi zau tham tak an ni. Zirlaite rilru ti paukhauh tura han fuih te hi a thiam em em mai a ni.
Ka hriat dan chuan independent puangtute kha mi tlemte chauh an dam tawh a, R.Zamawia, Lalkhawliana, H.Thangkima, Bualhranga, Khawlremthanga, Zoramthanga te hi ka hriatte an ni a, ka hre kim lo mai thei. Hengte hi kan mi hlu leh Hnam thuthlung kengtute an ni a, ṭhangtharten i hria ang u. Pu Malsawma Colney in min han liamsan leh ta mai hi a lungchhiatthlak a, a nupui Mawitei leh a chhungte Pathianin awmpui zel rawh se. Pu Sawma an awm ta lo chu Zoram hi a ruak huaiin a hriat a nih hi. Ṭhangtharte hian Hnam rilru i pu zual sauh ang u. Pu Sawma a thi a, Pu Sawma dam reng rawh se.